Gezondheidsmonitor
8 Leefstijl.svg

Wanneer wordt gamen een verslaving? Is het verstandig om de smartphone onder het kussen te leggen? Wat is wel en wat is geen gezond mediagebruik? Het is lastig om hier harde uitspraken over te doen, aangezien er onvoldoende onderzoek naar is gedaan. Toch is wel te zeggen dat goed en bewust omgaan met media leuk is en ruimte biedt aan welzijn en gezond opgroeien, omdat het de kans op gezondheidsproblemen, zoals overgewicht en slaapgebrek, verkleint. Dat vraagt wel zelfbeheersing en begrenzing en dát moeten jongeren vaak nog leren. Dat zij media altijd en overal kunnen gebruiken, betekent niet dat ze dit ook moeten doen1.

Media spelen een steeds belangrijkere rol in onze samenleving. We kunnen haast niet meer zonder en onze communicatie is ingrijpend veranderd. Dit raakt alle lagen van de bevolking, in alle fases van het leven, maar vooral bij jongeren is het van belang om gezond mediagebruik en mediawijsheid te stimuleren. Zij maken immers geen onderscheid meer tussen online en offline gedrag. Veel van hun sociale leven speelt zich af online.

In deze kernboodschap wordt met de term mediagebruik zowel social media als gamen bedoeld, tenzij specifiek anders toegelicht.

Mediawijsheid

De term mediawijsheid staat voor de verzameling competenties die men nodig heeft om actief en bewust deel te kunnen nemen aan de mediasamenleving2. Dit is verder uitgewerkt in het Mediawijsheid Competentiemodel3, waarin 10 competenties benoemd worden verdeeld in de niveaus:

  1. begrip
  2. gebruik
  3. communicatie en strategie

Ongezond mediagebruik

Het overgrote deel van de jongeren heeft zijn sociale media- en gamegedrag prima onder controle. Bij een kleine groep is er echter sprake van risicovol gedrag. Als een jongere moeite heeft om het gebruik onder controle te houden wordt gesproken van problematisch gebruik. Kenmerken hiervan zijn:

  • overmatige aandacht voor sociale media en buitensporig gebruik hiervan
  • slechter slapen
  • verwaarlozing van huiswerk, school en sociale contacten

Dit kan leiden tot verminderde schoolprestaties, slaaptekort en vereenzaming. De relatie tussen langdurig tv-kijken of computergebruik en overgewicht bij jongeren is ook aangetoond. Smartphonegebruik speelt een rol bij één op de vijf fietsongelukken, waarbij jongeren betrokken zijn. Problematisch mediagebruik vertoont grote sociale en fysieke gelijkenissen met andere verslavingen, waaronder gok- en genotmiddelenverslavingen4.

Ook het moment of tijdstip van mediagebruik kan ongezond zijn. Zo heeft het gebruik van smartphone of tablet vlak voor het slapen gaan negatieve gevolgen voor de nachtrust. De lichtsterkte stelt de aanmaak van melatonine uit, waardoor je moeilijk in slaap valt. Ook een opwindende game vlak voor het slapen is niet bevorderlijk voor een goede nachtrust. De hersenen blijven nog lang na het spelen actief5.

Cyberpesten

Cyberpesten is pesten via media zoals internet of een mobiele telefoon. Cyberpesten is vaak extremer dan gewoon pesten, omdat de pester de emoties van het slachtoffer niet ziet en daardoor eerder dingen doet die hij anders nooit zou zeggen, schrijven of doen. De slachtoffers weten vaak niet door wie ze gepest worden en voelen zich daardoor machteloos. Het slachtoffer kan zich ook erg onveilig gaan voelen. Het pesten dringt namelijk door in zijn persoonlijke leefwereld, zijn eigen huis. Dit drijft het slachtoffer vaak tot wanhoop6.

- In 2015 is 4% van de jongeren in Wassenaar wel eens gepest via internet. Dit is vergelijkbaar met Zuid-Holland West en Haaglanden (beide 3%).
- Bijna acht op de tien jongeren van 12 tot en met 18 jaar in Wassenaar (78%) zijn dagelijks actief op sociale media. Voor Zuid-Holland West is dit 79% en voor Haaglanden 77%.
- Vooral meisjes zijn (bijna) dagelijks actief op sociale media (88% versus 68% van de jongens).
- Dagelijks gamen gebeurt vooral door jongens: 28% ten opzichte van 6% bij de meisjes6.
- Bij 3% van de jongeren in Wassenaar is er risico op problematisch gebruik van sociale media en problematisch gamen.

De grote verschillen in de percentages tussen jongens en meisjes kunnen de gemeente handvatten bieden voor een gerichte aanpak.

Gehoorschade

Meestal ontstaan gehoorproblemen geleidelijk, maar gehoorschade is onomkeerbaar en heeft een grote sociale impact. Zo is gehoor voor kinderen van belang voor een goede taalontwikkeling en is een goed gehoor nodig om veilig deel te kunnen nemen aan het verkeer. Met name voor fietsers is het belangrijk om naderend verkeer goed te kunnen horen .

Vanaf 80 decibel kan geluid schadelijk zijn, dat is bijvoorbeeld het geluid van een haardroger of langs een drukke autoweg. De beschadiging kan in één keer gebeuren als het geluid erg hard is, maar gebeurt ook als je te vaak of langdurig aan hard geluid wordt blootgesteld7.

Van de 12 tot en met 18 jarigen in Wassenaar heeft 29% wel eens last van gehoor. Dit was in 2010 iets lager (26%) en is lager dan in de regio’s Zuid-Holland West (31%) en Haaglanden (33%).
Zij hebben dit vooral tijdens of na bezoek aan een concert/festival/dance event (39%), tijdens of na een school- of verenigingsfeest (21%), het uitgaan (20%) of tijdens of na het luisteren met een koptelefoon/oortjes (19%).
Van de jongeren draagt 30% (vrijwel) dagelijks oortjes op straat om muziek te luisteren of filmpjes te kijken op hun mobiel. Ter vergelijking: voor Haaglanden is dit 34%6.

Integrale aanpak

Preventieve maatregelen rond mediagebruik voor de jeugd zijn de ingang voor grote gezondheidswinst in de toekomst. Om te beginnen kan dit door jongeren bewust te maken van de risico’s van sociale media en gamen. En van het risico op (blijvende) gehoorschade door op een te hoog volume muziek te luisteren via oortjes of koptelefoon, maar ook door zonder gehoorbescherming festivals en concerten te bezoeken8.

Naast het aanspreken van de jeugd zelf speelt ook de omgeving een belangrijk rol. Ouders kunnen een rol vervullen in het voorkomen van problematisch sociale media gebruik en gamen door het stellen van regels over de inhoud van het internetgebruik, het laten zien van gezond voorbeeldgedrag en het effectief reageren op excessief gebruik van de jongeren. Echter, strenge regels ten aanzien van de inhoud van het internetgebruik en sterk negatief reageren op het excessieve internetgebruik van het kind lijken minder effectief te zijn6.

Scholen spelen ook een belangrijke rol bij het aanleren van mediawijsheid. Door op school structureel aandacht te besteden aan bewust, veilig en positief gebruik van digitale media, worden jongeren mediawijs en leren ze hun eigen en andermans grenzen te respecteren.

Ook gemeenten hebben de verantwoordelijkheid om de veiligheid en gezondheid van burgers zoveel mogelijk te waarborgen. Dit kan door het ontwikkelen van beleid op (bewustwording van) risico’s, voorlichting én handhaving ten aanzien van bijvoorbeeld (de beperking van het geluidsniveau bij) publieksevenementen. De Wet publieke gezondheid en vanaf 2021 de Omgevingswet bieden gemeenten een wettelijke basis voor gerichte geluidvoorschriften.

Advies verdere inzet

Lokale partners zoals GGD Haaglanden en Jeugdgezondheidszorg Zuid-Holland West, maar ook landelijke partners zoals de Hoorstichting9, kunnen een grote rol spelen in de ondersteuning bij (de inzet op) dit thema. De Gezonde School-aanpak10 helpt bij het structureel en integraal aanpakken van deze thema´s op school, zowel op het primair onderwijs (PO) als op het voortgezet onderwijs (VO) en MBO.

De Gezonde school aanpak is een landelijk programma, dat veel ondersteuning kan bieden op het gebied van mediawijsheid. Scholen kunnen door de GGD begeleid en ondersteund worden bij het formuleren van beleid voor mediawijsheid. Bijvoorbeeld door het gesprek aan te gaan, een mediawijze school te worden en (sociale) media op te nemen in het schoolveiligheidsplan11. Ook de landelijke website Mediawijsheid biedt ondersteuning voor onder andere ouders, scholen en professionals die samen werken met het onderwijs12.

Gehoorschade is een probleem dat op jonge leeftijd kan ontstaan en langs de gehele levenslijn (in toenemende mate) problemen geeft. Dat maakt dat het inzetten op preventie bij de jeugd de grootste gezondheidswinst oplevert. Wetgeving kan voor gemeenten een handvat zijn om handhaving op geluidvoorschriften in te richten.

Referenties

  1. Loket Gezond Leven- Sociale media en Gezonde school
  2. www.beeldengeluid.nl/kennis/kennisthemas/mediawijsheid-bij-beeld-en-geluid
  3. Door Mediawijzer.net, het landelijk expertisecentrum van het ministerie van OCW dat tot doel heeft om de mediawijsheid van kinderen en jongeren van 0 tot 18 jaar te bevorderen.
  4. Jongerenenquête Gezondheid en Leefstijl Jongeren Wassenaar 2016, GGD Haaglanden
  5. Loket Gezond Leven - Sociale media en Gezonde school
  6. Jongerenenquête Gezondheid en Leefstijl Jongeren Wassenaar 2016, GGD Haaglanden
  7. www.hoorstichting.nl/het-gehoor/werking-van-het-gehoor/functies-van-het-gehoor
  8. www.ncj.nl/richtlijnen/alle-richtlijnen/richtlijn/?richtlijn=33&rlpag=1684
  9. www.hoorstichting.nl
  10. www.gezondeschool.nl
  11. www.gezondeschool.nl
  12. www.mediawijsheid.nl
Deel dit artikel
Print dit artikel
Download meerdere kernboodschappen en publicaties