Gezondheidsmonitor
7 Kwetsbaar.svg

Nederland vergrijst en dit is niet anders in Rijswijk, ook al is er hier naast vergrijzing een sterke verjonging zichtbaar1. Vergrijzing heeft grote impact op de volksgezondheid en de zorg2. Mensen worden steeds ouder, het aandeel ouderen in de samenleving neemt toe en ouderen blijven steeds langer zelfstandig wonen. Dit resulteert ook in een grotere groep kwetsbare ouderen. Volgens de Gezondheidsmonitor 2018 is zelfs 20% van de inwoners van 65 jaar en ouder in Rijswijk kwetsbaar. Het onderwerp is dan ook terecht opgenomen in het Hoofdlijnenakkoord 2018-2022.

Kwetsbaarheid van ouderen is een proces van het opstapelen van lichamelijke en/of sociale tekorten in het functioneren, waardoor de kans op ernstige gezondheidsproblemen (functiebeperkingen, opname, overlijden) toeneemt3. Het langer zelfstandig wonen maakt dat eenzaamheid, maar ook de druk op de mantelzorg toeneemt. Daarnaast ontstaat er kwetsbaarheid voor (financieel) misbruik. Kwetsbaarheid hangt ook samen met sociaaleconomische status, geslacht en afkomst4.

Over dit onderwerp
In Rijswijk is 13% van de 65- tot en met 74-jarigen kwetsbaar, bij 85-plussers is dat 45%. Zie voor meer informatie de Gezondheidsmonitor.

Vallen en opstaan

Valongevallen zijn de meest voorkomende oorzaak van letsel door een ongeval bij ouderen5. Risicofactoren kunnen liggen in de inrichting van de woning, gebruikte geneesmiddelen en de toegankelijkheid van de openbare ruimte6. Het percentage ouderen dat gevallen is in het afgelopen jaar is hoger bij ouderen van niet-westerse afkomst en bij ouderen die alleen wonen.

Valongelukken bij ouderen veroorzaken gezondheidsproblemen zoals verwondingen en opnames in het ziekenhuis. Ook kunnen valongelukken indirect leiden tot vermindering van zelfstandigheid, zelfredzaamheid, mobiliteit, zelfvertrouwen en activiteit, waardoor het risico op toekomstige gezondheidsklachten toeneemt. Daarnaast vormt de afname in lichamelijke en geestelijke conditie op zichzelf weer een risicofactor voor een nieuwe val.

Sociale kwetsbaarheid en veiligheid

Er zijn veel verschillende benaderingen van kwetsbaarheid. Naast fysiek kan er ook sprake zijn van cognitieve (geheugenproblemen), psychische en/of sociale kwetsbaarheid. Ouderen noemen zelf vaak factoren die onder sociale kwetsbaarheid vallen7. Omdat ouderen steeds ouder worden en langer zelfstandig thuis wonen, wordt hun sociaal netwerk kleiner, ontstaat meer eenzaamheid en een grotere druk op mantelzorgers. Dit vraagt om een aanpak die gericht is op zowel het faciliteren van de oudere inwoners als het ondersteunen van mantelzorgers8.
Uiteraard zijn er ook ouderen die mantelzorg geven en daar juist druk van kunnen ervaren. Zij kunnen hiervoor gebruik maken van de mantelzorgondersteuning.

Weerbaarheid

Door hun kwetsbare en vaak afhankelijke positie lopen ouderen ook meer risico het slachtoffer te worden van mishandeling. Ouderenmishandeling betreft niet alleen lichamelijke of psychische mishandeling. Ook verwaarlozing, financiële uitbuiting en seksueel misbruik vallen hieronder. Er kan sprake zijn van opzettelijke mishandeling, maar dit is lang niet altijd het geval. Soms kunnen mensen de zorg voor hun naasten (mantelzorg) of voor cliënten niet meer aan. Dit kan ontspoorde mantelzorg tot gevolg hebben. Het stimuleren van weerbaarheid vergroot de veiligheid in de leefomgeving, thuis én in de digitale wereld.

Financiële weerbaarheid versterken

Veel ouderen hebben nu eenmaal hulp nodig, ook voor hun financiële administratie. Het feit dat tegenwoordig heel veel geldzaken via internet gaan, maakt het voor veel ouderen nog lastiger en kan ouderen sterk afhankelijk maken van anderen. De Rijksoverheid is een campagne gestart om financieel misbruik van ouderen tegen te gaan9. Zo wil zij kennis van en bewustwording rond financieel misbruik vergroten.

De gemeente heeft een verantwoordelijkheid in de preventie en de aanpak van huiselijk geweld, waaronder ouderenmishandeling en ontspoorde mantelzorg. Zij kan hiervoor - naast de al bestaande contacten met mantelzorgorganisatie Mezzo (landelijk) en Welzijn Rijswijk (lokaal) - gebruik maken van de kennisbank Aanpak ouderenmishandeling. Deze kennisbank is ontwikkeld in het kader van het actieplan 'Ouderen in veilige handen' van de Rijksoverheid10

Aanspreken op eigen regie

Het aantal mensen dat onvoldoende het gevoel heeft regie over hun eigen leven te hebben stijgt. Juist voor ouderen met veel problemen kan het lastig zijn om hun wensen en behoeften goed te verwoorden. Dit geldt ook voor ouderen met een migratieachtergrond en ouderen met een cognitieve beperking11.

Om de eigen regie te versterken kunnen, naast het versterken van het sociale netwerk, techniek en sociale innovaties een rol spelen. Domotica, eHealth en nieuwe woonvormen kunnen ervoor zorgen dat ouderen langer thuis wonen en zelf hun zorg organiseren. Het in Rijswijk gestarte innovatieproject Flatcoach12 is hiervan een goed voorbeeld. Hierin staat het langer thuis wonen van ouderen en de extra zorg en begeleiding die zij hierbij nodig hebben centraal. Deze ontwikkelingen voorzien echter niet in alle zorgbehoeften. Zorgprofessionals blijven nodig, maar dan wel in een meer ondersteunende rol.

Er zijn echter ook veranderingen en trends die de zelfredzaamheid van ouderen verminderen en daarmee dus hun zorgvraag vergroten. Zo wordt het organiseren van mantelzorg moeilijker, omdat het mantelzorgpotentieel afneemt. Hierdoor gaan ouderen waarschijnlijk vaker een beroep doen op professionele zorgverleners13. De organisatie van zorg moet hierop aansluiten en dit strookt niet met het benadrukken van de inzet van mantelzorg, burenhulp en vrijwilligers.

- Een kwart van de ouderen van 65 jaar en ouder (27%) in Rijswijk heeft een verhoogd valrisico, dit percentage is vergelijkbaar met Haaglanden14.
- Volgens de Gezondheidsenquête 2016 is in Rijswijk 29% van de inwoners van 65 jaar en ouder in het afgelopen jaar één of meerdere keren gevallen. Het percentage ouderen dat in het afgelopen jaar is gevallen is vergelijkbaar met de percentages in 2008 en 2012.
- Vooral alleenstaanden ervaren gevoelens van eenzaamheid. Meer hierover leest u in de kernboodschap Eenzaamheid.
- Door de vergrijzing neemt sociale problematiek toe. In 2040 zijn er in Nederland 700.000 meer eenzame 75-plussers dan nu.
- In Rijswijk is het percentage ouderen dat weinig regie heeft op het eigen leven (15%) hoger dan in andere gemeenten in de regio Haaglanden (zonder Den Haag)15.
- Domotica is de integratie van techniek en bediening in de woning, ook voor de dienstverlening van buitenaf naar de woning.

Gerelateerde beleidsterreinen/domeinen

  • Maatschappelijke ontwikkelingen
  • Ruimtelijke ontwikkelingen
  • Sociaal Domein

Advies voor verdere inzet

Voor de ondersteuning van kwetsbare ouderen en het aanpakken van de problematiek hieromtrent zijn door de gemeente Rijswijk al meerdere interventies ingezet, zoals de aanpak Happy Fit, Rijswijk blijft staan16 en de Flatcoach. Het verdient uiteraard aanbeveling hiermee door te gaan en zelfs te intensiveren gezien de omvang van het probleem.

Kijkend naar de cijfers en de problematiek kan voor Rijswijk de focus qua inzet liggen op ouderen van niet-westerse afkomst (44% procent van deze groep valt in de groep kwetsbare ouderen). Ook de financiële kwetsbaarheid is op dit moment een landelijk speerpunt, waarbij Rijswijk gebruik kan maken van de landelijke campagne17. Het ministerie van VWS heeft een bureau opdracht gegeven voor het opzetten van nieuwe lokale allianties tegen financieel misbruik. Voor het afgelopen jaar is bewust gekozen om niet een alliantie te starten in Rijswijk. Mocht die behoefte er komen dan kunnen de contacten via de GGD Haaglanden gelegd worden.

Belangrijk bij deze complexe problematiek is de inzet van diverse kanten op elkaar aan te laten sluiten zodat met een samenhangende aanpak (verbinding kernboodschappen armoede, eenzaamheid en vrijwilligerswerk) een grotere kans op blijvend effect bestaat.

Referenties

  1. Zie meer hierover in de kernboodschap Groene Druk.
  2. Gobbens RJJ, Van Assen MALM, Wijnen-Sponselee Mth, Schols JMGA. The Tilburg Frailty Indicator: Psychometric Properties. J Am Med Dir Assoc 2010 (11)5: 344-355.
  3. Tilburg Frailty Indicator in de Gezondheidsenquête 2016.
  4. Gezondheidsmonitor 2018, GGD Haaglanden
  5. www.veiligheid.nl/valpreventie/kennis-en-cijfers/cijfers
  6. Gezondheidsmonitor 2018, GGD Haaglanden
  7. Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018
  8. Aandachtspunten publieke gezondheid Rijswijk 2018-2022
  9. www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ouderenmishandeling/financiele-uitbuiting-ouderen-voorkomen
  10. www.aanpak-ouderenmishandeling.nl/
  11. Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018, pagina 11
  12. www.innovatiesociaaldomeinrijswijk.nl/innovatieprogramma/Lopende+projecten/395857.aspx
  13. zie Trendscenario, onderdeel Drijvende krachten (9, 16, 20, 24-31), VTV-2018
  14. Gezondheidsmonitor 2018, GGD Haaglanden
  15. Gezondheidsenquête 2016, GGD Haaglanden
  16. www.innovatiesociaaldomeinrijswijk.nl/innovatieprogramma/Lopende+projecten/715345.aspx
  17. www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ouderenmishandeling
Deel dit artikel
Print dit artikel
Download meerdere kernboodschappen en publicaties