Gezondheidsmonitor

Psychische aandoeningen

Psychische aandoeningen komen veel voor: ruim 40% van de volwassen Nederlandse bevolking heeft ooit in het leven een psychische aandoening gehad, ongeveer evenveel mannen als vrouwen. Op jaarbasis gaat het om bijna een vijfde van de volwassenen. Stemmings-, angst- en middelenstoornissen zijn de meest voorkomende psychische aandoeningen bij volwassenen. Voorbeelden zijn depressie (stemmingsstoornis), paniekstoornis (angststoornis) en afhankelijkheid van alcohol of drugs (middelenstoornis). Vrouwen hebben vaker last van stemmings- en angststoornissen, terwijl mannen vaker lijden aan middelenstoornissen.1 Bij de jeugd worden aandachtstekort- en gedragsstoornissen (bv. ADHD) regelmatig vastgesteld.2

Psychische aandoeningen veroorzaken ook een hoge ziektelast: stemmings- en angststoornissen staan samen met dementie in de top-10 van ziekten met de hoogste ziektelast.3,4

Pesten en cyberpesten

Pesten kan uit verschillende gedragingen bestaan. Het kan concreet zijn door iemand fysiek pijn te doen, eigendommen stuk te maken of te verstoppen. Het kan ook subtieler zijn door roddelen, buitensluiten, uitlachen of leugens te vertellen.1 Kinderen die regelmatig worden gepest hebben last van sociale en emotionele problemen en hebben vaker last van psychosomatische klachten (zoals hoofdpijn, slaapproblemen, buikpijn, bedplassen en vermoeidheid). Gepest worden vergroot gevoelens van eenzaamheid en depressie. Ook pesters kunnen sociale problemen krijgen door onaangepast gedrag en hebben een grotere kans op ernstige problemen in hun adolescentie; ze komen vaker met justitie in aanraking, drinken meer alcohol en zelfdoding komt meer voor onder deze jongeren.2

Cyberpesten, ofwel online of digitaal pesten, betreft het pesten via internet, telefoon of een tablet. Bijvoorbeeld het plaatsen van valse berichten onder een andere naam, het plaatsen van vervelende foto’s of bedreigingen. Deze vorm van pesten komt bij tieners minder vaak voor dan de eerder genoemde vormen van pesten.3

(Chronische) stress

Stress hoort bij het leven en een gezonde dosis stress is zelfs noodzakelijk om goed te kunnen functioneren. Stress kan helpen om te reageren op bedreigende situaties, creatief te zijn en topprestaties te leveren. Regelmatige blootstelling aan een hanteerbare dosis stress maakt mensen weerbaarder en houdt het lichaam en brein in topconditie. Als de stress echter hevig is en langdurig aanhoudt, spreken we van chronische stress. Chronische stress kan fysieke, mentale, emotionele en gedragsmatige problemen veroorzaken en zelfs levensbedreigend zijn.1-2

Risico op angststoornis of depressie

Angststoornissen en depressie behoren tot de meest voorkomende psychische aandoeningen in Nederland en staan in de top tien van ziekten met de hoogst ervaren ziektelast.1,2 Angststoornissen is een verzamelnaam voor alle stoornissen waarbij er heftige angstklachten optreden zonder reële bedreiging. Voorbeelden van type angststoornissen zijn de paniekstoornis of de specifieke fobie. Depressie valt onder de stemmingsstoornissen. Er kan gesproken worden van depressie wanneer er ten minste twee weken sprake is van een aanhoudende depressieve stemming, die bijna dagelijks en gedurende het grootste deel van de dag aanwezig is.3 Ongeveer één op de vijf volwassenen heeft ooit in het leven een angststoornis of depressie gehad.1 Het hebben van deze stoornissen kan gevolgen hebben voor het lichamelijk, sociaal en dagelijks functioneren.

Psychosociale gezondheid

Jongeren die psychosociaal gezond zijn, kunnen omgaan met tegenslagen, ervaren niet te veel prestatiedruk, hebben een vriendenkring waarin ze zich thuis voelen en zijn tevreden met hun leven. Ze hebben weinig tot geen negatieve gevoelens en gedachten en ervaren geen moeite in de omgang met anderen of met instanties.

Psychosociale problemen (emotionele problemen, gedragsproblemen en sociale problemen) kunnen leiden tot schooluitval, criminaliteit, verslaving, geweld, zwerfgedrag en psychisch lijden. De aanwezigheid van psychosociale problematiek in de jeugd is vaak een voorbode voor stoornissen bij jongvolwassenen. Het vroegtijdig opsporen en aanpakken van psychosociale problemen bij jongeren kan helpen om grote problemen op latere leeftijd te voorkomen.1

Suïcidaal gedrag

De term “suïcidaal gedrag” verwijst naar het geheel aan gedachten, voorbereidingshandelingen en pogingen die een zekere intentie uitdrukken om zichzelf te doden.1 Tussen denken aan de dood en het daadwerkelijk een poging doen zit een hele weg.2 Uiteindelijk komt maar een klein gedeelte aan het eind van deze weg.3

Uit onderzoek van het Trimbos Instituut blijkt dat vrouwen en mensen met een lagere schoolopleiding een grotere kans hebben op het ontwikkelen van suïcidale gedachten dan mannen en hoger opgeleiden. Ook bestaat er een sterk verband met kindertrauma’s en eerdere psychische aandoeningen.4 Mishandeling en misbruik doen de kans om suïcidale gedachten te ontwikkelen vier tot vijf keer toenemen.4

Het aantal zelfdodingen (suïcides) in Nederland lag tussen 2016 en 2018 rond de 1.880 per jaar.5 Onder jongeren van 10 tot 30 jaar is suïcide al langere tijd doodsoorzaak nummer 1.6 2017 liet een piek zien in het aantal zelfdodingen (81) onder Nederlandse jongeren van 10 tot 20 jaar, ten opzichte van 48 in 2016 en 51 in 2018.7,8 Uit een recent verdiepend onderzoek naar 35 van de 81 suïcides onder jongeren in 2017 blijkt dat 63% van de jongeren onder behandeling was voor hun psychiatrische problemen, maar dat de meesten na een escalatieproces geïsoleerd raakten en afgleden.9 De aanbevelingen wijzen erop dat een aantal verbeteringen nodig en mogelijk zijn, zoals het in verbinding blijven met de suïcidale jongere, betere herkenning en aanpak van vroege signalen en nauwere samenwerking tussen hulpverleners en ouders.9

Het Haaglandse (en Rijnmondse) programma Suïcidepoging Nazorg (SuNa) aangeboden door Indigo, is gericht op signalering en het voorkómen van (herhaald) suïcidaal en zelfbeschadigend gedrag. Het bijbehorende casemanagementprogramma begeleidt en adviseert mensen naar passende hulp.10 Er is ook een factsheet voor professionals om te helpen bij het herkennen en bespreekbaar maken van signalen.11

Sinds de overheveling van jeugdtaken naar gemeenten hebben gemeenten een belangrijke rol bij suïcidepreventie bij jongeren. Daarom heeft het ministerie van VWS in 2015 een factsheet “Suïcidepreventie en jongeren” uitgebracht voor gemeenten.12 Daarin staat wat gemeenten kunnen doen en welke hulpmiddelen en goede voorbeelden er zijn.