Gezondheidsmonitor
Kernboodschappenregiohaaglandenpositiefgemoed

Dat de coronacrisis invloed heeft op ons gevoel van welbevinden is geen verrassing. Onze vrijheid is voor lange tijd ingeperkt. We maken ons zorgen over onze gezondheid en de gezondheid van geliefden en we hebben een chronisch gebrek aan sociale contacten. Er zijn veel zorgen over inkomen en banen. Gezinnen staan onder druk doordat mensen lange tijd dicht op elkaar leven. Toch is het grootste deel van de bevolking in Nederland nog steeds tevreden over het eigen leven. De crisis vertaalt zich bij de totale bevolking dus (nog) niet in een algehele toename van psychische klachten.

Deskundigen uit de (jeugd)GGZ verwachten dat voor veel Nederlanders de mentale klap zal komen als het normale leven weer opgepakt kan worden. Daarbovenop maakt de GGZ zich, vergelijkbaar met de somatische zorg, zorgen over de afname van het aantal mensen dat zich in het afgelopen jaar bij de huisarts heeft gemeld met psychische klachten1. Verschillende onderzoeken laten al wel zien dat ten gevolgen van de coronacrisis er meer angst is en stress gevoelens zijn, en meer depressieve gevoelens en (emotionele) eenzaamheid2. Ook blijkt uit onderzoek dat vooral de jeugd en jongvolwassenen zich nu al slechter voelen3. Verder maken professionals zich zorgen over groepen die voor de crisis psychisch al kwetsbaar waren.

De GGD maakt zich daarom grote zorgen over het welbevinden van de jeugd en de psychisch kwetsbaren in regio Haaglanden en vraagt de gemeenten om hier met prioriteit op in te zetten.

Enkele cijfers
In oktober 2020 zijn Nederlanders nog steeds tevreden over het eigen leven; het gemiddelde cijfer is dan een 7, voor de pandemie was dit 7,3. 46% geeft wel aan zich (iets) somberder te voelen dan voor de pandemie4.

In een landelijke peiling begin 2021 gaf bijna 1 op de 4 (23.5%) aan dat de psychische gezondheid achteruit was gegaan. In oktober 2020 was dit nog 1 op de 6. De jongste groep respondenten, tussen de 20 en 35, scoorden slechter dan de andere respondenten5.

Psychische gezondheid

In de 4 grote Nederlandse steden zijn de gevoelens van angst, stress en depressieve gevoelens afgenomen na de eerste lockdown, maar nog steeds aanwezig. Wat betreft eenzaamheid is het omgekeerde zichtbaar; deze is toegenomen.2 6 Eind 2020 hadden meer mensen last van eenzaamheidsgevoelens ten opzichte van april van dat jaar (37% t.o.v. 24% ). Vooral jongeren voelden zich eenzaam (69%; t.o.v. gemiddeld 37%).3

Eenzaamheidsgevoelens

Mentale druk jongeren

Jongeren en jongvolwassenen zitten in een fase van hun leven waarin het belangrijk is om contact te hebben met leeftijdsgenoten. In deze periode wordt sociaal gedrag gevormd dat bepalend is voor de rest van het leven. Die contacten zijn voor een lange periode ingeperkt. Ook zijn de coronamaatregelen voor jongeren een belemmering in hun relationele en seksuele ontwikkeling. De maatregelen tijdens de eerste en tweede lockdown hebben ervoor gezorgd dat een deel van de jongeren tijdens deze periode minder of geen ervaring hebben opgedaan met relaties en seks, terwijl dat op deze leeftijd cruciaal is7. Deze beperkende omstandigheden hebben impact op het welzijn van jongeren, een leeftijdsgroep die al vatbaar is voor psychische problemen.

Hoewel er sinds de start van de coronacrisis geen toename in geregistreerde suïcides is8, zijn zowel landelijk als lokaal het aantal meldingen en hulpvragen rondom suïcidaliteit en eetstoornissen bij de jeugd de afgelopen maanden wel toegenomen9.

Normaal gesproken worden risico's op het ontstaan van psychosociale problemen snel gesignaleerd, door bijvoorbeeld de JGZ, zodat direct hulp ingezet kan worden. Door de crisis hebben de JGZ professionals minder (fysieke) contactmomenten met jeugd. Hierdoor is het moeilijker om signalen op te vangen wanneer er op psychosociaal vlak problemen dreigen te ontstaan. De signaalfunctie is ook op andere plekken verminderd of weggevallen, onder andere doordat er minder sociale contacten zijn en de scholen voor een lange periode gesloten zijn geweest. Hierdoor worden problemen later gesignaleerd, wat grote impact kan hebben op de lange termijn.

Enkele cijfers

Een onderzoek van de Universiteit Utrecht laat zien dat 20-30% van de jongeren op zorgwekkende niveaus depressieve klachten rapporteert11.

In het voorjaar van 2020 vonden we dat singles tijdens de eerste lockdown aanzienlijk minder seks hadden (40%) dan voor de coronacrisis (67%). In de zomer – toen de maatregelen versoepeld waren – steeg het percentage singles dat seks had weer (69%) naar het niveau van voor de coronacrisis. Eind vorig jaar is dat percentage weer flink gedaald (52%), maar wel hoger dan tijdens de eerste lockdown12.

Volgens de Commissie Actuele Nederlandse Suïcideregistratie (CANS) is er geen toename in het aantal geregistreerde suïcides sinds start van de coronacrisis in Nederland.8 De GGZ ziet landelijke wel een forse stijging van het aantal crisismeldingen door jongeren rondom suïcidaliteit en eetstoornissen in de afgelopen periode.9 En ook het Crisis Interventie Team (CIT) Haaglanden komt met het zorgelijk bericht dat er in januari relatief veel crisismeldingen suïcidaliteit Jeugd zijn geweest (30 in januari 2021 ten opzichte van 41 in het eerste kwartaal van 2020; stijging van ruim 70%).

Beleidsadvies

De jeugd heeft het door de coronacrisis zwaar te verduren. Hoe langer psychosociale problemen bestaan, des te groter de impact op lange termijn zal zijn. Daarom is het van belang om snel in te zetten op het welbevinden van de jeugd. Het meest effectief lijkt om domeinoverstijgend (jeugd, onderwijs en volksgezondheid) te werken. Met ketenpartners uit de domeinen onderwijs en jeugd (waaronder de JGZ) kan worden ingezet op het signaleren van problemen en op het versterken van psychosociale gezondheid van deze groep (vooral preventief omdat veel problematiek op langere termijn zichtbaar zal worden). Versterken van de eigen regie van jongeren kan de problematiek van eenzaamheid, depressie en stress verkleinen en mogelijk de omvang van gezondheidsproblemen als gevolg daarvan voorkomen of beperken.

De GGD kan hierbij adviseren en door middel van het programma Gezonde School met scholen, de sportakkoorden en sportverenigingen, en ketenpartners werken aan het thema welbevinden. Daarbij is het aan te bevelen om jongeren te betrekken bij het inzetten op psychosociale gezondheid. Dit wordt landelijk ondersteund door het kabinet.20 Vanuit het jeugdpakket en het Nationaal Programma Onderwijs stelt het kabinet zowel direct als indirect middelen beschikbaar aan gemeenten voor initiatieven, interventies en inzet voor en door jongeren en deels specifiek gericht op de psychosociale gezondheid.

Ouderen eenzamer en angstiger

Ook de leeftijdsgroep ouderen wordt hard geraakt door de crisis. Het virus is bedreigend voor hen, veel ouderen zijn geliefden kwijtgeraakt en hebben met angst en rouw te maken. Daarnaast zijn ouderen door de maatregelen eenzamer geworden, terwijl 43 tot 52% van de ouderen voor de crisis al aangaf eenzaam te zijn.13 Juist de ouderen die het voor de coronacrisis zelf nog net konden redden, lopen het risico door besmetting met het coronavirus of de coronamaatregelen kwetsbaar te worden.14 Zo leggen ouderen zichzelf soms strenge leefregels op uit angst voor besmetting. En ouderen die ook mantelzorger zijn of de kleinkinderen opvangen, staan voor moeilijke keuzes. Daarnaast is het levensritme danig verstoord, veel activiteiten waaraan ouderen deelnemen en plezier aan beleefden zijn gestopt.

Enkele cijfers

Ouderen zijn door de maatregelen eenzamer geworden: het aandeel 75-plussers dat zich emotioneel eenzaam (het missen van een hechte, intieme band) voelt is tussen 2019 en 2020 meer dan verdubbeld, van 16% naar bij 37%.15 Meer 75-plussers voelen zich eenzaam, blijkt uit onderzoek van NLvoorelkaar, de grootste vrijwilligersorganisatie van Nederland. Tijdens de vorige lockdown was dat ongeveer de helft van de ondervraagden, nu 62%.16

Kwetsbare ouderen en ouderen in verpleeghuizen zijn vaker eenzaam. In april en mei 2020 voelde 1 op de 7 bewoners van een verpleeghuis zich in meer of mindere mate eenzaam als gevolg van de corona maatregelen.17 18 Bij deze bewoners is een toename van stemmings- en gedragsproblemen te zien in vergelijking met voor de pandemie.

Uit een onderzoek onder Rotterdamse ouderen (70+) blijkt dat vooral de emotionele eenzaamheid het hoogst was in april 2020 (tijdens de eerste lockdown). In april 2020 gaf 85%van de ondervraagde 70-plussers aan emotioneel eenzaam te zijn. In de zomer van 2020 nam dat af naar 59%. Eind vorig jaar, toen de overheid weer strengere maatregelen afkondigde, steeg dat percentage naar 70%.19

Beleidsadvies

Veel gemeenten zetten al in op het tegengaan van eenzaamheid bij ouderen. De meeste gemeenten in Haaglanden zijn aangesloten bij de Alliantie Samen tegen eenzaamheid. Zowel landelijk als lokaal is er veel bekend over interventies die goed werken. De GGD adviseert gemeenten om de aanpak te intensiveren en vooral in te zetten daar waar dit het meest nodig is. Het is aan te bevelen om samen te werken met het lokale veld, zoals welzijnsorganisaties en de eerste lijnszorg, zowel in signalering als ten aanzien van preventieactiviteiten. Het stimuleren van gezond gedrag, met name gezonde voeding en bewegen, kan bijvoorbeeld worden ingezet als middel om meer sociale contacten op te doen.

Zorgverleners onder druk

Zorgverleners (zowel in de fysieke als in de psychosociale hulpverlening) hebben tijdens de crisis onder hoge druk gestaan. Ze hebben in periodes waarin de druk op de zorg hoog opliep veel ernstige en verdrietige situaties meegemaakt. Daarnaast waren er onder zorgverleners langere tijd zorgen voor besmetting van zichzelf en naasten en er zijn zorgverleners die met schuldgevoelens rondlopen doordat zij anderen hebben besmet. Er is tot op heden weinig onderzoek gedaan naar de effecten van de crisis op de psychische en mentale gezondheid van deze groep.

Beleidsadvies

De GGD vindt het van belang dat er aandacht is voor de groep zorgverleners. Door middel van monitoring kunnen problemen tijdig gesignaleerd worden zodat er snel en effectief hulp geboden kan worden. Samenwerking tussen gemeenten, GGZ instellingen en de zorgsector is daarbij van belang.

Aandacht psychisch kwetsbaren

Een andere groep waar zorgen over zijn, zijn de mensen die voor de crisis al psychisch kwetsbaar waren en/of al psychische problemen hadden. De crisis zal er bij een deel van hen voor gezorgd hebben dat klachten als angst, depressie en slapeloosheid zijn toegenomen. Over de gevolgen van de coronacrisis voor deze groep is tot nu toe weinig onderzoek te vinden.

Beleidsadvies

De GGD adviseert gemeenten om in te zetten op vroegsignalering van het ontwikkelen en verergeren van problematiek bij groepen die voor de crisis psychisch al kwetsbaar waren. Daarbij is het van belang om nauw samen te werken met het sociale domein en met de GGZ instellingen om snel hulp te kunnen bieden daar waar problemen ontstaan en verergeren.

Referenties

  1. Trimbos Instituut & NzA. Analyse van de gevolgen van de coronacrisis voor de geestelijke gezondheidszorg. https://www.psynip.nl/studenten/gevolgen-van-de-coronacrisis-voor-de-ggz-een-analyse/ Publicatie 11-11-2020. Bezocht op 01-03-2021.
  2. Engbersen, G. et al., De Heropening van de Samenleving. https://www.kenniswerkplaats-leefbarewijken.nl/wp-content/uploads/Heropeningsamenleving_KL01B.pdf. Kenniswerkplaats Leefbare Wijken, 2020. Bezocht op 01-03-2021.
  3. I&O Research. Veel jongeren voelen zich nu slechter dan voor coronacrisis. https://www.ioresearch.nl/actueel/veel-jongeren-voelen-zich-nu-slechter-dan-voor-coronacrisis/. Nieuwsbericht 19-11-2020. Bezocht op 01-03-2021.
  4. SCP. Nederlanders redden zich tijdens coronacrisis, maar hebben wel meer zorgen. https://www.scp.nl/actueel/nieuws/2020/12/04/nederlanders-redden-zich-tijdens-coronacrisis-maar-hebben-wel-meer-zorgen. Nieuwbericht 04-12-2020. Bezocht op 01-03-2021.
  5. Trimbos Instituut. Voortdurende coronacrisis leidt tot toename psychische klachten en behoefte aan perspectief. Nieuwbericht 25-02-2021. https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/bericht/voortdurende-coronacrisis-leidt-tot-toename-psychische-klachten-en-behoefte-aan-perspectief. Bezocht op 01-03-2021.
  6. GGD Haaglanden. Factsheets panel onderzoek coronavirus- Resultaten achtste ronde. https://www.ggdhaaglanden.nl/over/publicaties-en-onderzoeken/coronavirus-1.htm november 2020. Bezocht op 01-03-2021.
  7. Rutgers en SOAIDS Nederland. Seksuele gezondheid van jongeren in Nederland tijdens de coronacrisis. https://www.rutgers.nl/sites/rutgersnl/files/PDF-Onderzoek/Jongeren%2C%20seks%20en%20corona%202_DEF.pdf februari 2021. Bezocht op 01-03-2021.
  8. 113 Zelfmoord Preventie. 6e Duiding CANS Commissie Actuele Nederlandse Suïcideregistratie.
    https://www.113.nl/actueel/6e-duiding-cans-commissie-actuele-nederlandse-suicideregistratie. 10 september 2020. Bezocht op 01-03-2021.
  9. De Nederlandse GGZ . Forse stijging crisismeldingen jongeren met suïcidaliteit en eetstoornissen. https://www.denederlandseggz.nl/nieuws/2020/forse-stijging-aantal-crisismeldingen-jongeren-met-suicidaliteit-en-eetstoornissen-bij-jeugd-ggz. 23-12-2020. Bezocht op 01-03-2021.
  10. Andersson Elffers Felix. Uitval reguliere zorg door COVID-19 bij de jeugdgezondheidszorg.
    https://vng.nl/sites/default/files/2021-02/rapport-uitval-reguliere-zorg-door-covid-19-bij-de-jeugdgezondheidszorg_1.pdf. Feburari 2021. Bezocht 01-03-2021.
  11. Buist, K. #BlijfThuis jongeren onderzoek. https://www.uu.nl/onderzoek/orthopedagogiek-psychosociale-problemen/blijfthuis Publicatie: 12 januari 2021; RTL nieuws fragment. Bezocht op 02-03-20.
  12. Rutgers. Corona belemmert de seksualiteit van jongeren. https://www.rutgers.nl/nieuws-opinie/nieuwsarchief/corona-belemmert-de-seksualiteit-van-jongeren. Publicatie 8 februari 2021. Bezocht op 01-03-2021.
  13. GGD Haaglanden. Gezondheidsmonitor GGD Haaglanden. https://gezondheidsmonitor.ggdhaaglanden.nl/gemeenten/ Bezocht op 05-02-2021.
  14. Movisie. Aandacht voor ouderen in tijden van corona. https://www.movisie.nl/artikel/aandacht-ouderen-tijden-corona. Publicatie 07-04-2020. Bezocht op 01-03-2021.
  15. SCP. Welbevinden ten tijde van corona. Eerste bevindingen op basis van een bevolkingsenquête uit juli 2020. https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2020/09/10/welbevinden-ten-tijde-van-corona.-eerste-bevindingen-op-basis-van-een-bevolkingsenquete-uit-juli-2020. Publicatie 09-09-2020. Bezocht op 01-03-2021.
  16. NOS. Meer ouderen eenzaam, waar zijn de vrijwilligers nu?. https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2367173-meer-ouderen-eenzaam-waar-zijn-de-vrijwilligers-nu.html. Publicatie 03-02-2021. Bezocht op 01-03-2021.
  17. RIVM-VTV. Gezondheid is meer dan niet ziek zijn. https://www.volksgezondheidtoekomstverkenning.nl/c-vtv/gezondheid/mentale-gezondheid Bezocht op 01-03-2021.
  18. Trimbos Insituut. Psychische gezondheid in verpleeghuizen fors verslechterd door coronamaatregelen. https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/bericht/psychische-gezondheid-in-verpleeghuizen-fors-verslechterd-door-coronamaatregelen. Publicatie 25-06-2020. Bezocht op 01-03-2021.
  19. Dienst Gezondheid en Jeugd ZHZ. Gedrag en welbevinden van 70-plussers tijdens de Coronacrisis. https://www.hoegezondiszhz.nl/rapporten/Senioren-Sterker-Maken. Publicatie 03-11-2020. Bezocht op 01-03-2021.
  20. Meer informatie over Het Jeugdpakket en het Nationaal Programma Onderwijs is te vinden op de NJI webiste.
Deel dit artikel
Print dit artikel
Download meerdere kernboodschappen en publicaties