Gezondheidsmonitor
9 Leefomgeving.svg

Een gezonde leefomgeving is een omgeving, buiten en binnen, die als prettig wordt ervaren, die bijdraagt aan de ervaren gezondheid en uitnodigt tot gezond gedrag. De druk op de gezondheid door omgevingsfactoren (geluid, lucht, water, bodem, externe veiligheid) moet daarbij zo laag mogelijk zijn. Daarnaast is in een gezonde leefomgeving het risico op infecties beperkt en wordt gezonde (en duurzame) mobiliteit gestimuleerd.

Zo’n leefomgeving nodigt uit tot sporten, spelen en bewegen, heeft voldoende, passend groen en ‘blauw’ (water) van goede kwaliteit. Er zijn gezonde, veilige en duurzame woningen, scholen, kinderopvang, gebouwen en passende voorzieningen. Tenslotte is een gezonde leefomgeving voldoende divers, zorgt deze ervoor dat mensen elkaar op veilige wijze kunnen ontmoeten en wordt er rekening gehouden met de behoeften van (toekomstige) bewoners en specifieke (gevoelige) bevolkingsgroepen zoals kinderen en mensen met chronische ziekten1.

Mensen oordelen vaker positief over hun gezondheid naarmate zij in een groenere omgeving wonen2 en door natuurbeleving gaan kinderen ook gezonder eten3. De ervaren gezondheid is voor de gemeente Zoetermeer een belangrijke indicator en wordt daarom in deze kernboodschap extra toegelicht.

Ervaren gezondheid

Wat vindt iemand van zijn eigen gezondheid? Dit noemen we de ervaren gezondheid: een gezondheidsmaat van alle relevante gezondheidsaspecten voor deze persoon. De gezondheidsaspecten variëren per persoon en ze hebben betrekking op de lichamelijke én de geestelijke gezondheid. Voorbeelden zijn ziekten, lichamelijke beperkingen en handicaps, fitheid, vermoeidheid en depressieve gevoelens. Ook leefstijlfactoren, zoals voeding, roken en lichamelijke activiteit kunnen het oordeel over de eigen gezondheid mede bepalen ('Ik wandel iedere dag, dus ik ben gezond'). Ervaren gezondheid noemen we ook wel subjectieve gezondheid of gezondheidsbeleving4.

In de uitvoeringsagenda voor het lokaal gezondheidsbeleid in Zoetermeer 2017-2018 staat als één van de doelstellingen 'Meer inwoners ervaren een goede gezondheid'.

De volwassen inwoners van Zoetermeer ervaren de eigen gezondheid in 2016 gemiddeld minder goed dan de inwoners van de andere gemeenten in de regio Zuid-Holland West. In Zoetermeer ervaart 73% de gezondheid als goed, in Zuid-Holland West 77%.

Welke factoren voor iemand het zwaarst wegen bij het beoordelen van de eigen gezondheidssituatie, hangt af van factoren als geslacht, leeftijd, tijdsperiode, sociaaleconomische status en cultuur. Zo zijn voor jongeren vooral fitheid en leefstijl bepalende factoren. Voor volwassenen hebben lichamelijke en psychische klachten invloed op hoe zij hun gezondheid ervaren. Bij ouderen zijn chronische aandoeningen, lichamelijke beperkingen en zorggebruik van belang.

Inwoners met een laag inkomen en laag opleidingsniveau en inwoners met beperkte gezondheidsvaardigheden hebben een verhoogd risico om minder jaren in een goed ervaren gezondheid door te brengen5. De bekendheid van deze factoren biedt de gemeente handvatten om de aanpak op in te richten.

Buitenruimte

Een groot deel van het openbare leven speelt zich af in de buitenruimte. Mensen ontmoeten elkaar op straat, op pleinen en in parken. Een aantrekkelijke buitenruimte is belangrijk voor de stad: het is een plek waar je graag bent en die uitnodigt om vaker terug te komen, het stimuleert ontmoeting en motiveert mensen om er te spelen, te sporten of te ontspannen. Dit bevordert de gezondheid van de inwoners: contact met groen vermindert en herstelt (chronische) stress en biedt recreatie- en sportmogelijkheden waardoor mensen meer gaan bewegen6. Ook gaat dit het ontstaan en de verergering van overgewicht en obesitas tegen, evenals van hiermee samenhangende ziekten als diabetes en hart- en vaatziekten7.

Uit recent onderzoek blijkt ook een verband te bestaan tussen de hoeveelheid natuur in de buurt en de algemene gezondheid, de geestelijke gezondheid en de overlijdenskans. Meer groen in de buurt gaat gepaard met een betere gezondheid en een lagere overlijdenskans8. Bij nieuwe planologische ontwikkelingen is er een kans om een gezonde leefomgeving te creëren.

De buitenruimte gaat ook over een groene stad, die bestendig is tegen klimaatverandering, zoals hittestress en overvloedige regenval. Veel mensen ervaren warm weer als een welkome periode van terras- en strandbezoek. Voor anderen kan de hitte een bedreiging zijn voor de gezondheid. Bij langdurig aanhoudende hitte is het dan ook belangrijk om verkoeling te kunnen vinden. De inrichting van de leefomgeving kan bijdragen aan het opvangen van de gevolgen van toenemende en langdurige hitte. Vooral het goed inzetten van groen en water in de leefomgeving is hierbij van belang. Dit kan ook gezond gedrag stimuleren9.

Een oorzaak van een gebrek aan verkoeling in de stad zijn hitte-eilanden. Dit zijn gebieden waar de temperatuur hoger is dan in de omgeving ervan. Hitte-eilanden worden gekenmerkt door hoogbouw of andere bebouwing van meerdere verdiepingen en weinig vegetatie (parken, bomen), resulterend in weinig schaduw en verdampingskoeling. Daarnaast zijn het ontbreken van wind en water, het gebruik van (vooral) donkergekleurde bouwmaterialen, daken en asfalt factoren die van invloed zijn. In Zoetermeer zijn ook hitte-eilanden10. Dit is voor Zoetermeer een aandachtspunt in bestaand gebied en bij de geplande woningbouw binnen de Schaalsprong.

Op landelijk niveau is door het RIVM het Nationaal Hitteplan opgesteld op verzoek van het ministerie van VWS11. Dit plan beschrijft welke verantwoordelijkheden verschillende organisaties hebben bij aanhoudende hitte. Dit plan gaat niet in op het bereiken van de lokale doelgroep.

Geluidshinder

47% van de inwoners van Zoetermeer (19 jaar en ouder) heeft in het afgelopen jaar matige geluidshinder ervaren. Wegverkeer is de belangrijkste bron van geluidshinder in Zoetermeer, waarbij het vooral gaat om brommers/scooters (34%) en wegverkeer op wegen waar het verkeer niet harder mag dan 50 km/uur (22%)12.

Het verbeteren van verkeerssituaties in de stad en het verminderen van geluidshinder kunnen de leefbaarheid in de stad vergroten en de door burgers ervaren stress verminderen.

De belangrijkste gezondheidseffecten van blootstelling aan geluid in de woonomgeving zijn hinder en slaapverstoring. Hinder kan leiden tot stress, wat weer kan leiden tot hart- en vaatziekten. Blootstelling aan geluid kan leiden tot een verminderd prestatievermogen en leerproblemen bij kinderen13. Het bouwen van woningen dichtbij verkeersaders levert hierdoor risico’s op voor de volksgezondheid.

Luchtkwaliteit

Luchtverontreiniging beïnvloedt de gezondheid nadelig na kortdurende (enkele uren tot meerdere dagen) en langdurige blootstelling (enkele maanden tot jaren). Fijnstof en stikstofdioxide vormen samen met ozon de belangrijkste luchtverontreinigende stoffen als het gaat om de gezondheid. Hoewel de gezondheidsrisico’s door afname van concentraties minder zijn geworden, veroorzaken de huidige luchtverontreinigingsniveaus nog steeds een verkorting van de gemiddelde gezonde levensverwachting met meer dan een jaar14.

De grootste bron van luchtvervuiling in Zoetermeer is het wegverkeer. De hoogste concentraties fijnstof vind je met name langs drukke wegen (meer dan 10.000 motorvoertuigen per dag). In Zoetermeer is dit de snelweg A12 en daarnaast vooral de hoofdroutes N470 - Oostweg, Australiëweg, Afrikaweg, Aziëweg, Amerikaweg en de N206. Ten opzicht van andere gemeenten is de situatie relatief gunstig, omdat de meeste woningen relatief ver van de drukke wegen staan15.

Locaties waar kwetsbare groepen verblijven, zoals scholen, kinderdagverblijven en verpleeg- en verzorgingshuizen, binnen een afstand van 300 meter van een snelweg of 50 meter van een drukke stadsweg zijn het meest kritisch.

Bij nieuwbouw van woningen, scholen en kinderdagverblijven is het van belang dat problemen voorkómen worden. Zo moet aandacht zijn voor de positionering van nieuwbouw, bijvoorbeeld bij de aangewezen gebieden in het kader van de Schaalsprong. Ook moet kritisch gekeken worden naar de (risico’s van de) positie van kantoorpanden die omgebouwd worden naar woningen.

Binnenmilieu

Voor een gezonde leefomgeving is meer nodig dan een aantrekkelijke buitenruimte en een zo klein mogelijke invloed van milieufactoren. We zijn veel binnen en daarom is ook een gezond binnenmilieu van groot belang voor de gezondheid.

Een slecht binnenmilieu heeft effect op de gezondheid van bewoners, vooral bij groepen die hiervoor extra gevoelig zijn, zoals kinderen, ouderen en mensen met luchtwegklachten. Het binnenmilieu wordt voor een groot deel bepaald door de kwaliteit van de buitenlucht, maar binnen kan de lucht ook slechter worden door bijvoorbeeld vocht, stoffen uit meubels, bouwmaterialen en schoonmaakmiddelen. Terwijl vanwege de opgaven op het gebied van klimaat, duurzaamheid en energie de aandacht bij woningen wordt gefocust op isolatie, blijft aandacht voor een gezond binnenmilieu en voldoende ventilatie evenzo belangrijk.

Het binnenmilieu op scholen en kinderopvang (bestaande bouw en nieuwbouw) blijft de aandacht vragen. Bijvoorbeeld onvoldoende functionerende ventilatiesystemen door achterstallig onderhoud, te weinig natuurlijke ventilatie of te hoog oplopende temperaturen in de school. De verantwoordelijkheid van de gemeente voor het onderhoud van de schoolgebouwen in Zoetermeer maakt dat dit mogelijkheden geeft ter verbetering van de publieke gezondheid.

Integrale aanpak

De omgeving waarin we wonen, werken en leren heeft op allerlei manieren invloed op onze gezondheid. Vanwege de invloed van milieufactoren op de gezondheid, is aandacht voor gezondheidsbescherming nog steeds noodzakelijk. Het RIVM geeft aan dat van de ziekten en vervroegd overlijden die zijn gerelateerd aan milieufactoren, 99% wordt veroorzaakt terwijl wél aan de (milieu)norm wordt voldaan16.

Ook het recente advies van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur 'De stad als gezonde habitat (2018) betoogt dat de meeste gezondheidswinst te behalen is door een combinatie van gezondheidsbescherming en gezondheidsbevordering.

De Omgevingswet biedt een mooie basis, doordat het belang van gezondheid in het fysieke domein hierin is verankerd. De komende jaren moet dit vertaald worden naar regionaal en lokaal niveau, onder andere in Omgevingsvisies en Omgevingsplannen. Zoals de gemeente al meldt in haar visiedocument ‘Lokaal Gezondheidsbeleid’:

“Naast het sociaal domein en gezondheid, zijn gemeenten ook verantwoordelijk voor de fysieke leefomgeving. Hieruit volgt een andere ontwikkeling: de Omgevingswet die vanaf 2019 van kracht zal zijn. Deze wet biedt nog nadrukkelijker de mogelijkheid om ook het fysieke domein en gezondheid aan elkaar te verbinden. In
Zoetermeer krijgt dat vorm door het opstellen van een integrale Omgevingsvisie.”

Advies verdere inzet

Vanwege de veelomvattendheid van dit onderwerp en de causale verbanden die in de beïnvloeding over en weer te vinden zijn, is het belangrijk de focus niet op slechts één van de aspecten te leggen.

Voor de aanpak van de diverse deelgebieden van Leefomgeving zoals genoemd in deze kernboodschap, zijn landelijke en wetenschappelijk gevalideerde interventies beschikbaar. GGD Haaglanden kan de gemeente ondersteunen bij het formuleren van interventies op maat binnen een gemeente, omdat zij bijvoorbeeld gebruik kan maken van Loket gezond leven van het RIVM,. Ook Vereniging Eigen Huis kan hierin een partner zijn. GGD Haaglanden heeft eveneens de expertise in huis om op deze onderwerpen te ondersteunen, ook met betrekking tot bijvoorbeeld het versterken van gezondheidsvaardigheden.

Voorbeelden om de hoeveelheid en het gebruik van groen te verbeteren zijn groene schoolpleinen, guerilla gardening17, buurttuinen en geveltuinen. De GGD kan hierin ondersteunen.

Voor de bewaking en verbetering van de luchtkwaliteit zou het voor Zoetermeer van belang kunnen zijn aan te sluiten bij het Schone Lucht Akkoord dat in ontwikkeling is. De in de uitvoeringsagenda Lokaal Gezondheidsbeleid genoemde acties zoals het opstellen van een omgevingsvisie en een actieplan geluid, bieden nadrukkelijk een plek aan gezondheid. Het verdient aanbeveling dit prioriteit te geven.

In aansluiting op het Nationaal Hitteplan verdient het aanbeveling voor Zoetermeer om een lokaal hitteplan, bijvoorbeeld per wijk, op te stellen en uit te voeren, waarin de aanpak op maat is toegesneden op de lokale situatie. Dit past ook in het uitgangspunt van het coalitieakkoord om de opgaven waar de gemeente voor staat meer wijkgericht aan te pakken.

In het visiedocument ‘Lokaal gezondheidsbeleid’ wordt gerefereerd aan de nieuwe manier om gezondheid te beschouwen: positieve gezondheid. Dit beginsel, dat uitgaat van mogelijkheden in plaats van beperkingen, sluit naadloos aan bij de principes van het sociaal domein en vormt het belangrijkste uitgangspunt van het gezondheidsbeleid in Zoetermeer.

Daarnaast wordt in de Uitvoeringsagenda lokaal gezondheidsbeleid 2017 – 2018 van Zoetermeer heel nadrukkelijk ingezoomd op ervaren gezondheid. Daarbij worden meerdere acties benoemd, zoals het opstellen van een omgevingsvisie waarin gezondheid een plek krijgt en het opstellen van een Actieplan Geluid. Een andere positieve ontwikkeling die verder uitgewerkt kan worden, is het uitwerken van beleving en gebruik van de openbare ruimte in het beheerbeleid. Bewoners kunnen hierbij actief betrokken worden en een positieve beleving draagt bij aan het gezondheidsgevoel.

Referenties

  1. GGDGHOR Nederland - 'Kernwaarden voor een gezonde leefomgeving' 2018
  2. Gezondheidsenquête Haaglanden 2016, Leefomgeving en Gezondheid, GGD Haaglanden
  3. Dr. J. Maas, Vitamine G. Het belang van groen voor onze gezondheid, onderzoek VU/ VUMC 2014
  4. www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/ervaren-gezondheid/cijfers-context/huidige-situatie
  5. www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/ervaren-gezondheid/cijfers-context/oorzaken-gevolgen#node-factoren-gerelateerd-aan-ervaren-gezondheid
  6. Gezondheidsraad. Gezond groen in en om de stad. Nr. 2017/05, Den Haag 15 juni 2017
  7. Gezondheidsraad. Gezond groen in en om de stad. Nr. 2017/05, Den Haag 15 juni 2017
  8. Gezondheidsraad. Gezond groen in en om de stad. Nr. 2017/05, Den Haag 15 juni 2017
  9. GGD-richtlijn medische milieukunde. Gezondheidsrisico’s van zomerse omstandigheden. RIVM Rapport 609400007/2012
  10. Gezondheidsenquête Haaglanden 2016 – Leefomgeving en gezondheid
  11. Wetenschappelijk Rapport Nationaal Hitteplan
  12. Gezondheidsenquête 2016, GGD Haaglanden
  13. Kempen, EEMM van, Kamp I van, Stellato RK, Houthuijs DJM, Fischer PH. Het effect van geluid van vlieg- en wegverkeer op cognitie, hinder beleving en de bloeddruk van bassischoolkinderen. RIVM-rapport nr. 441520021. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), 2005
  14. Maas R, Fischer P, Wesseling J, Houthuijs D, Cassee F. Luchtkwaliteit en gezondheidswinst. Bilthoven: RIVM, april 2015
  15. Gezondheidsmonitor 2018, GGD Haaglanden
  16. Maas R, Fischer P, Wesseling J, Houthuijs D, Cassee F. Luchtkwaliteit en gezondheidswinst. Bilthoven: RIVM, april 2015
  17. Guerrilla gardening is een activiteit die erop is gericht om meer groen in stedelijke omgevingen te realiseren. Dit wordt bereikt door met behulp van kortdurende acties tuintjes aan te leggen op plekken in steden met weinig of geen groen. Guerrilla gardening is niet-commercieel en draait uitsluitend op vrijwilligers. (Wikipedia)
Deel dit artikel
Print dit artikel
Download meerdere kernboodschappen en publicaties