Gezondheidsmonitor
8 Leefstijl.svg

Wanneer wordt gamen een verslaving? Is het verstandig om de smartphone onder het kussen te leggen? Wat is wel en wat is geen gezond mediagebruik? Het is lastig om hier harde uitspraken over te doen, aangezien er onvoldoende onderzoek naar is gedaan. Toch is wel te zeggen dat goed en bewust omgaan met media leuk is en ruimte biedt aan welzijn en aan gezond opgroeien. Dit omdat het de kans op gezondheidsproblemen, zoals overgewicht en slaapgebrek, verkleint. Dat vraagt wel zelfbeheersing en begrenzing en dát moeten jongeren vaak nog leren. Dat zij media altijd en overal kunnen gebruiken, betekent niet dat ze dit ook moeten doen1.

Media spelen een steeds belangrijker rol in onze samenleving. We kunnen haast niet meer zonder en onze communicatie is ingrijpend veranderd. Dit raakt alle lagen van de bevolking, in alle fases van het leven, maar vooral bij jongeren is het van belang om gezond mediagebruik en mediawijsheid te stimuleren. Zij maken immers geen onderscheid meer tussen online en offline gedrag, veel van hun sociale leven speelt zich af online.

Mediawijsheid

De term Mediawijsheid staat voor de verzameling competenties, die men nodig heeft om actief en bewust deel te kunnen nemen aan de mediasamenleving2. Dit is verder uitgewerkt3 in het Mediawijsheid Competentiemodel, waarin 10 competenties benoemd worden verdeeld in de niveaus:

  1. begrip
  2. gebruik
  3. communicatie en strategie

Ongezond gebruik van media

Het overgrote deel van de jongeren heeft zijn sociale media- en gamegedrag prima onder controle. Bij een kleine groep is er echter sprake van risicovol gedrag op het gebied van sociale media en gamen. Als een jongere moeite heeft om het gebruik van sociale media onder controle te houden wordt gesproken van problematisch gebruik. Kenmerken hiervan zijn:

  • overmatige aandacht voor sociale media en buitensporig gebruik hiervan
  • slechter slapen
  • verwaarlozing van huiswerk, school en sociale contacten

Dit kan leiden tot verminderde schoolprestaties, slaaptekort en vereenzaming. De relatie tussen langdurig tv-kijken of computergebruik en overgewicht bij jongeren is aangetoond. Smartphonegebruik speelt een rol bij één op de vijf fietsongelukken, waarbij jongeren betrokken zijn.

Problematisch gamen vertoont grote sociale en fysieke gelijkenissen met andere verslavingen, waaronder gok- en genotmiddelenverslavingen4.

Ook het moment of tijdstip van mediagebruik kan ongezond zijn. Zo heeft het gebruik van smartphone of tablet vlak voor het slapen gaan negatieve gevolgen voor de nachtrust. De lichtsterkte (lux) stelt de aanmaak van melatonine uit, waardoor je moeilijk in slaap valt. Ook een opwindende game vlak voor het slapen is niet bevorderlijk voor een goede nachtrust. De hersenen blijven nog lang na het spelen actief5.

Cyberpesten

Cyberpesten is pesten via media zoals internet of een mobiele telefoon. Cyberpesten is vaak extremer dan gewoon pesten, omdat de pester de emoties van het slachtoffer niet ziet en daardoor eerder dingen doet die hij anders nooit zou zeggen, schrijven of doen. De slachtoffers weten vaak niet door wie ze gepest worden en voelen zich daardoor machteloos. Het slachtoffer kan zich ook erg onveilig gaan voelen. Het pesten dringt namelijk door in zijn persoonlijke leefwereld, zijn eigen huis. Dit drijft het slachtoffer vaak tot wanhoop6.

- In 2015 is 4% van de Westlandse jongeren wel eens gepest via internet. Dit is vergelijkbaar met 2010 toen 5% van de jongeren via internet werd gepest.
- Ruim acht op de tien jongeren van 12 tot en met 18 jaar in Westland (82%) zijn (bijna) dagelijks actief op sociale media. Voor Zuid-Holland West is dit 79%. Voor Haaglanden 77%.
- Vooral meisjes zijn (bijna) dagelijks actief op sociale media (89% versus 76% van de jongens).
- Van de jongeren in Westland heeft 3% risico op problematisch gebruik van sociale media7.
- Dagelijks gamen gebeurt vooral door jongens: 37% ten opzichte van 5% bij de meisjes.

Gehoorschade

Bij ongezond mediagebruik horen ook de mogelijke risico’s op gehoorschade. Gehoorschade ontstaat doordat trilharen in het binnenoor blijvend beschadigd zijn. In ernstige gevallen leidt dit tot levenslange handicaps als oorsuizingen, geluidsvervorming en gehoorverlies. De mogelijke gevolgen zijn sociale isolatie, stress, concentratie-, leer- en slaapproblemen en in het ergste geval levenslange (gedeeltelijke) arbeidsongeschiktheid.

Meestal ontstaan gehoorproblemen geleidelijk, maar gehoorschade is onomkeerbaar en heeft een grote sociale impact. Zo is gehoor voor kinderen van belang voor een goede taalontwikkeling en is een goed gehoor nodig om veilig deel te kunnen nemen aan het verkeer. Met name voor fietsers is het belangrijk om naderend verkeer goed te kunnen horen.

Vanaf 80 decibel kan geluid schadelijk zijn, dat is bijvoorbeeld het geluid van een haardroger of langs een drukke autoweg. De beschadiging kan in één keer gebeuren als het geluid erg hard is, maar gebeurt ook als je te vaak of langdurig aan hard geluid wordt blootgesteld8.

- Van de 12 tot 18-jarigen in Westland heeft 31% wel eens problemen met gehoor. Dit was in 2010 nog 29%.
- Zij hebben dit vooral tijdens of na bezoek aan een concert/festival/dance event (40%) en tijdens of na een school- of verenigingsfeest (27%) of het uitgaan (19%).
- De vierde oorzaak is tijdens of na het luisteren met een koptelefoon/oortjes (12%).
- Van de Westlandse jongeren draagt 29% dagelijks oortjes op straat om muziek te luisteren of filmpjes te kijken op hun mobiel. Ter vergelijking: voor Haaglanden is dit 34%9.

Integrale aanpak

Preventieve maatregelen voor de jeugd rond mediagebruik zijn de ingang voor grote gezondheidswinst in de toekomst. In het Westlands Akkoord 2018-2022 geeft de gemeente aan dat het voorkomen van zorgvragen de meest effectieve zorgmaatregel is en dat preventie versterkt wordt om te voorkomen dat problemen ontstaan dan wel escaleren. Dat is voor dit thema zeer van toepassing.

Om te beginnen kan dit door jongeren bewust te maken van de risico’s van sociale media en gamen én van het risico op (blijvende) gehoorschade door op een te hoog volume muziek te luisteren via oortjes of koptelefoon, maar ook door zonder gehoorbescherming festivals en concerten te bezoeken10.

Naast het aanspreken van de jeugd zelf speelt ook de omgeving een belangrijk rol. Ouders kunnen een rol vervullen in het voorkomen van problematisch sociale media gebruik en gamen, door het stellen van regels over de inhoud van het internetgebruik, het laten zien van gezond voorbeeldgedrag en het effectief reageren op excessief gebruik van de jongeren. Echter strenge regels ten aanzien van de inhoud van het internetgebruik en sterk negatief reageren op het excessieve internetgebruik van het kind lijken minder effectief te zijn11.

Scholen spelen ook een belangrijke rol bij het aanleren van mediawijsheid. Door op school structureel aandacht te besteden aan bewust, veilig en positief gebruik van digitale media, worden jongeren mediawijs en leren ze hun eigen en andermans grenzen te respecteren. 

Ook gemeenten hebben de verantwoordelijkheid om de veiligheid en gezondheid van burgers zoveel mogelijk te waarborgen. Dit kan door het ontwikkelen van beleid op (bewustwording van) risico’s, voorlichting én handhaving bijvoorbeeld ten aanzien van (de beperking van het geluidsniveau bij) publieksevenementen. De Wet publieke gezondheid en vanaf 2021 de Omgevingswet bieden gemeenten een wettelijke basis voor gerichte geluidvoorschriften. Het gaat dan om het beschermen, bevorderen en bewaken van de gezondheid van de bevolking.

Gerelateerde domeinen

  • Beleid
  • Dienstverlening
  • Ruimte

Advies verdere inzet

Lokale partners zoals GGD Haaglanden en Jeugdgezondheidszorg Zuid-Holland West, maar ook landelijke partners zoals de Hoorstichting12, kunnen een grote rol spelen in de ondersteuning bij (de inzet op) dit thema. De Gezonde School-aanpak13 helpt bij het structureel en integraal aanpakken van deze thema´s op school, zowel op het primair onderwijs (PO) als op het voortgezet onderwijs (VO) en MBO.

Gezond mediagebruik

De Gezonde School-aanpak is een landelijk programma dat veel ondersteuning kan bieden op het gebied van mediawijsheid. Scholen kunnen door de GGD begeleid en ondersteund worden bij het formuleren van beleid voor mediawijsheid. Bijvoorbeeld door mediawijsheid op te nemen in het lesprogramma, positief gebruik van (sociale) media te stimuleren, leerlingen uit te dagen zelf met media aan de slag te gaan of digitale media te gebruiken in de les, voorlichting te geven en het gesprek aan te gaan, zelf het goede voorbeeld te geven, een mediawijze school te worden en (sociale) media op te nemen in het schoolveiligheidsplan14.

Ook de landelijke website Mediawijsheid biedt verdere (naast het eerder genoemde competentiemodel) ondersteuning met dossiers voor onder andere ouders, scholen en professionals die samen werken met het onderwijs15.

Gehoorschade

Gehoorschade is een probleem dat op jonge leeftijd kan ontstaan en langs de gehele levenslijn (in toenemende mate) problemen geeft. Dat maakt dat het inzetten op preventie bij de jeugd de grootste gezondheidswinst oplevert.

Wetgeving kan voor gemeenten een handvat zijn om handhaving op geluidvoorschriften in te richten.

Referenties

  1. Loket Gezond Leven - Sociale Media en Gezonde School
  2. www.beeldengeluid.nl/kennis/kennisthemas/mediawijsheid-bij-beeld-en-geluid
  3. Door Mediawijzer.net, het landelijk expertisecentrum van het ministerie van OCW dat tot doel heeft om de mediawijsheid van kinderen en jongeren van 0 tot 18 jaar te bevorderen.

  4. Gezondheidsmonitor GGD Haaglanden 2018
  5. Loket Gezond Leven - Sociale media en Gezonde school
  6. Jongerenenquête Gezondheid en Leefstijl jongeren Westland 2016 (GGD Haaglanden)
  7. Gezondheidsmonitor 2018, GGD Haaglanden
  8. www.hoorstichting.nl/het-gehoor/werking-van-het-gehoor/functies-van-het-gehoor
  9. Jongerenenquête Gezondheid en Leefstijl jongeren Westland 2016 (GGD Haaglanden)
  10. www.ncj.nl/richtlijnen/alle-richtlijnen/richtlijn/?richtlijn=33&rlpag=1684

  11. Jongerenenquête Gezondheid en Leefstijl jongeren Westland 2016 (GGD Haaglanden)
  12. www.hoorstichting.nl
  13. www.gezondeschool.nl
  14. www.gezondeschool.nl
  15. www.mediawijsheid.nl

 

Deel dit artikel
Print dit artikel
Download meerdere kernboodschappen en publicaties