Gezondheidsmonitor
7 Kwetsbaar.svg

Nederland vergrijst en dit is niet anders in Wassenaar. Vergrijzing heeft grote impact op de volksgezondheid en de zorg1. Mensen worden steeds ouder, het aandeel ouderen in de samenleving neemt toe en ouderen blijven steeds langer zelfstandig wonen. Dit resulteert ook in een grotere groep kwetsbare ouderen. Volgens de Gezondheidsmonitor 2018 is 13% van de inwoners van 65 jaar en ouder in Wassenaar kwetsbaar2. Met een integraal ouderenbeleid wil Wassenaar kwetsbaarheid voorkomen en stimuleren dat ouderen gezond en zelfstandig actief blijven3.

Kwetsbaarheid van ouderen is een proces van het opstapelen van lichamelijke en/of sociale tekorten in het functioneren, waardoor de kans op ernstige gezondheidsproblemen (functiebeperkingen, opname, overlijden) toeneemt4. Het langer zelfstandig wonen maakt dat behoud van regie over het leven belangrijk is. Ook vergroot de inzet van mantelzorg. Kwetsbaarheid hangt daarnaast samen met sociaaleconomische status (zie ook de kernboodschap over moeite met rondkomen), geslacht en afkomst5.

Omdat ouderen steeds ouder worden en langer zelfstandig thuis wonen, wordt hun sociaal netwerk kleiner, ontstaat meer eenzaamheid (zie de kernboodschap over eenzaamheid) en een grotere druk op mantelzorgers. Dit vraagt om een aanpak die gericht is op zowel het faciliteren van de oudere inwoners als het ondersteunen van mantelzorgers.

Meer cijfers over dit onderwerp
Bij 65-plussers is het percentage inwoners dat het gevoel heeft dat ze (matig of veel) regie hebben over het eigen leven in 2016 niet veranderd ten opzichte van 2012 (89%). Het percentage inwoners van 19 jaar en ouder in Wassenaar dat matig of veel regie ervaart over het eigen leven is hoger dan dat in Haaglanden, maar vergelijkbaar met Zuid-Holland West en Nederland6.
Zie de Gezondheidsmonitor 2018.

Van de inwoners van 65 jaar en ouder in Wassenaar ontving 11% in het afgelopen jaar mantelzorg. Dit percentage is vergelijkbaar met Zuid-Holland West, Haaglanden en Nederland. Het percentage inwoners van Haaglanden (van 65 jaar en ouder) dat in het afgelopen jaar mantelzorg ontving neemt toe met de leeftijd3. Zo ontving 6% van de 65- tot en met 74-jarigen mantelzorg, bij 85-plussers is dat 33%7.
Zie de Gezondheidsmonitor 2018.

In Haaglanden is het percentage mantelzorgers (dus mantelzorggevers) het hoogst bij 50 tot en met 74-jarigen. Ongeveer 10% van de mantelzorgers in Wassenaar voelt zich tamelijk zwaar belast tot overbelast door de mantelzorg.
Zie de Gezondheidsmonitor 2018.

Aanspreken op eigen regie

Het aantal mensen dat onvoldoende het gevoel heeft regie over hun eigen leven te hebben, stijgt in de toekomst. Juist voor ouderen met veel problemen kan het lastig zijn om hun wensen en behoeften goed te verwoorden. Dit geldt ook voor ouderen met een migratieachtergrond en ouderen met een cognitieve beperking8.

Om de eigen regie te versterken kunnen, naast het versterken van het sociale netwerk, techniek en sociale innovaties een rol spelen. Domotica9, eHealth en nieuwe woonvormen kunnen ervoor zorgen dat ouderen langer thuis wonen en zelf hun zorg organiseren. Deze ontwikkelingen voorzien echter niet in alle zorgbehoeften. Zorgprofessionals blijven nodig, maar dan wel in een meer ondersteunende rol.

Er zijn echter ook veranderingen en trends, die de zelfredzaamheid van ouderen verminderen en daarmee dus hun zorgvraag vergroten. Zo wordt het organiseren van mantelzorg moeilijker, omdat het mantelzorgpotentieel afneemt. Hierdoor gaan ouderen waarschijnlijk vaker een beroep doen op professionele zorgverleners10. De organisatie van zorg moet hierop aansluiten en dit strookt niet met het benadrukken van de inzet van mantelzorg, burenhulp en vrijwilligers.

Mantelzorg

Mantelzorg is vrijwillige en onbetaalde zorg aan mensen die voor langere tijd ziek, hulpbehoevend of gehandicapt zijn. Iemand is mantelzorger als diegene minimaal 8 uur in de week of minimaal 3 maanden voor een ander zorgt. Het verlenen van mantelzorg kent positieve aspecten zoals: het geven van een goed gevoel, het leren kennen van nieuwe mensen en het leren van nieuwe dingen. Echter kan het verlenen van mantelzorg ook leiden tot overbelasting en afname van de eigen gezondheid bij de mantelzorger.

Mantelzorg is niet wederkerig. De persoon die mantelzorg ontvangt (cliënt) kan zich afhankelijk voelen van de mantelzorger. Dat kan het moeilijk maken om de regie te houden en het te zeggen wanneer hij/zij de mantelzorg anders wil inrichten. Ook kan de persoon die mantelzorg ontvangt zich bezwaard voelen. Voor de mantelzorger bestaat de kans dat hij/zij steeds meer doet dan was afgesproken en het sociale leven er onder gaat lijden. Het kan ook zijn dat de mantelzorg (te) zwaar wordt naast het werk en/of dat het emotioneel en lichamelijk te belastend wordt11. Mantelzorg zou dan kunnen ontsporen.

Ondersteuning van mantelzorg draagt er aan bij dat de mantelzorger niet overbelast raakt. Mantelzorgers kunnen in Wassenaar terecht bij Stichting Maatschappelijke Ondersteuning Wassenaar. De helft van de mantelzorgers in Wassenaar is bekend met een steunpunt (49%), 13% heeft wel eens contact gehad12. Hier liggen dus mogelijkheden voor verbetering.

Het Kennisdossier mantelzorgbeleid door gemeenten13 geeft adviezen en voorbeelden, die helpen bij het vinden, versterken, verlichten en verbinden van mantelzorgers. Wassenaar kan inzetten op een beter bereik van de doelgroep. Dit kan door aandacht te hebben voor de mantelzorgers die Wassenaar wil bereiken en waar die groep zich bevindt. Maar ook door professionals toe te rusten om in contact te komen met (overbelaste) mantelzorgers en overbelasting te herkennen. 

Pas als de mantelzorgers in beeld zijn, kan navraag plaatsvinden tegen welke (gezondheids)problemen zij aanlopen om vervolgens het beleid daarop af te stemmen. Ook het betrekken van mantelzorgers bij het keukentafelgesprek of door de mantelzorgwaardering te gebruiken als contactmoment, kan input voor beleid worden verzameld.

Weerbaarheid

Door hun kwetsbare en vaak afhankelijke positie lopen ouderen meer risico het slachtoffer te worden van mishandeling. Ouderenmishandeling betreft niet alleen lichamelijke of psychische mishandeling. Ook verwaarlozing, financiële uitbuiting en seksueel misbruik vallen hieronder. Er kan sprake zijn van opzettelijke mishandeling, maar dit is lang niet altijd het geval. Soms kunnen mensen de zorg voor hun naasten of voor cliënten niet meer aan. Dit kan ontspoorde mantelzorg tot gevolg hebben.

Het stimuleren van weerbaarheid vergroot de veiligheid in de leefomgeving, thuis én in de digitale wereld. Veel ouderen hebben nu eenmaal hulp nodig, zoals voor hun financiële administratie. Het feit dat tegenwoordig heel veel geldzaken via internet gaan, maakt het voor veel ouderen nog lastiger en kan ouderen sterk afhankelijk maken van anderen.

De Rijksoverheid is een campagne gestart om financieel misbruik van ouderen tegen te gaan14. Zo wil zij kennis van en bewustwording rond financieel misbruik vergroten.

Regierol Wassenaar

De gemeente heeft meerdere rollen in de organisatie van mantelzorgondersteuning. Als uitvoerder, sinds de invoering van de Wmo, maar ook via keukentafelgesprekken (sinds 2015). Dit kan geborgd worden in sociale wijkteams.

De gemeente heeft ook een rol als opdrachtgever van de ingekochte mantelzorgondersteuning en de monitoring daarvan. En als regisseur van het lokale beleid en uitvoering gericht op mantelzorgondersteuning. Als regisseur kan een gemeente verbindingen leggen, zowel binnen als buiten de gemeentelijke organisatie. Intern gaat het om verbindingen tussen verschillende beleidsdomeinen zoals zorg en welzijn, maar juist ook sociale zaken, wonen en parkeren. Extern is het de taak van gemeenten om lokale samenwerkingspartners te mobiliseren zich gezamenlijk in te zetten voor mantelzorgondersteuning.

De regisseursrol vraagt het intern en extern agenderen van thema’s en betrokken partijen uitdagen om samen te werken en mee te doen. Een samenspel tussen formele en informele zorgorganisaties is nodig om als gemeente mantelzorgers goed te ondersteunen15.

Vallen en opstaan

Valongevallen zijn de meest voorkomende oorzaken van letsel door ongevallen bij ouderen16. Risicofactoren voor valongelukken kunnen liggen in de inrichting van de woning, gebruikte geneesmiddelen en de toegankelijkheid van de openbare ruimte17. Het percentage ouderen dat gevallen is in het afgelopen jaar is hoger bij ouderen van niet-westerse afkomst en bij ouderen die alleen wonen.

Valongelukken bij ouderen veroorzaken gezondheidsproblemen zoals verwondingen en opnames in het ziekenhuis. Ook kunnen valongelukken indirect leiden tot vermindering van zelfstandigheid, zelfredzaamheid, mobiliteit, zelfvertrouwen en activiteit, waardoor het risico op toekomstige gezondheidsklachten toeneemt. Daarnaast vormt de afname in lichamelijke en geestelijke conditie op zichzelf weer een risicofactor voor een nieuwe val.

- In Wassenaar is 26% van de inwoners van 65 jaar en ouder in het afgelopen jaar één of meerdere keren gevallen.
- Het percentage ouderen dat in het afgelopen jaar is gevallen is in Wassenaar vergelijkbaar met Zuid-Holland West en Haaglanden.
- Het percentage ouderen dat in het afgelopen jaar is gevallen (26%) is vergelijkbaar met het percentage in 2012, maar lager dan in 2008 (34%)18.

Zie de Gezondheidsmonitor 2018.

Advies verdere inzet

Langer thuis wonen is onderdeel van het sociaal beleid in Wassenaar19, waarbij aandacht is voor wonen, ondersteuning, omgeving en vervoer. Belangrijk bij de complexe problematiek is de inzet van diverse kanten op elkaar aan te laten sluiten, zodat met een samenhangende aanpak een grotere kans op blijvend effect bestaat. Bijvoorbeeld door de kernboodschappen moeite met rondkomen en eenzaamheid met elkaar te verbinden.

Wassenaar heeft via het sociaal domein en met inzet van Stichting Maatschappelijke Ondersteuning Wassenaar de ondersteuning van de mantelzorger georganiseerd. Gezien de bevinding dat ‘slechts’ de helft van de mantelzorgers bekend is met de Stichting Maatschappelijke Ondersteuning ligt hier een verbetermogelijkheid. Andersom geldt ook dat Wassenaar beter zicht kan krijgen op wie in de gemeente mantelzorg verlenen en welke behoeften zij hebben. Daarbij is aandacht voor behoud en mogelijk bevorderen van de psychische en lichamelijke gezondheid van de mantelzorger gewenst. Ook kan er aandacht zijn voor het behoud van de regierol door de cliënt zelf, zodat mantelzorg wordt ingericht zoals gewenst. Aanvullend daarop kan Wassenaar zich inzetten op het versterken van de netwerken rondom de cliënt.

Bronnen voor inspiratie kunnen zijn:

  • infographic mantelzorg beter bereiken20
  • stappenplan mantelzorgers betrekken21
  • infographic samenwerken met informele zorg22
  • aan de slag met sociale netwerken23

Referenties

  1. Gobbens RJJ, Van Assen MALM, Wijnen-Sponselee Mth, Schols JMGA. The Tilburg Frailty Indicator: Psychometric Properties. J Am Med Dir Assoc 2010 (11)5: 344-355.
  2. Gezondheidsmonitor 2018 - gezondheidsmonitor.ggdhaaglanden.nl/gemeenten/wassenaar/themas/kwetsbaar/kwetsbare-ouderen
  3. Wassenaar: Zelfstandig en Verantwoordelijk, Een aantrekkelijk en duurzaam dorp voor iedereen, Coalitieakkoord 2018-2022
  4. Tilburg Frailty Indicator in de Gezondheidsenquête 2016
  5. Gezondheidsenquête 2016, GGD Haaglanden
  6. Gezondheidsenquête 2016, GGD Haaglanden
  7. Gezondheidsenquête 2016, GGD Haaglanden
  8. Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018, pagina 11
  9. Domotica is de integratie van techniek en bediening in de woning, ook voor de dienstverlening van buitenaf naar de woning.
  10. zie Trendscenario, onderdeel Drijvende krachten (9, 16, 20, 24-31), VTV-2018
  11. wijzijnmind.nl/psychipedia/mantelzorg
  12. Gezondheidsenquête 2018, GGD Haaglanden
  13. Kennisdossier mantelzorgbeleid door gemeenten, 2017, Vilans en Movisie www.aandachtvooriedereen.nl
  14. www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ouderenmishandeling/financiele-uitbuiting-ouderen-voorkomen
  15. Kennisdossier mantelzorgbeleid door gemeenten, 2017, Vilans en Movisie www.aandachtvooriedereen.nl
  16. www.veiligheid.nl/valpreventie/kennis-en-cijfers/cijfers
  17. Gezondheidsmonitor 2018, GGD Haaglanden
  18. Gezondheidsenquête 2016, GGD Haaglanden
  19. Iedereen doet mee, Beleidsplan Sociaal Domein 2018-2021, gemeente Wassenaar Gemeente Voorschoten
  20. gemeenten.movisie.nl/publicaties-infographics/infographic-mantelzorgers-beter-bereiken
  21. gemeenten.movisie.nl/doel/mantelzorg-versterken/beleid/mantelzorgers-betrekken
  22. gemeenten.movisie.nl/doel/mantelzorg-versterken/beleid/gemeente-als-regisseur
  23. Movisie, Vilans en ActiZ www.vilans.nl/producten/werkwijzer-werken-aan-sociale-netwerken-van-clienten
Deel dit artikel
Print dit artikel
Download meerdere kernboodschappen en publicaties