Gezondheidsmonitor
8 Leefstijl.svg

Genotmiddelen zijn er altijd al geweest en zullen er ook altijd blijven. Het gebruik van middelen zorgt vaak voor een aangename of stimulerende werking op korte termijn, maar heeft ook een negatief effect op de gezondheid. Daarbij zijn genotmiddelen vaak verslavend. Het is daarom van groot belang dat Wassenaar zich blijft inzetten op bescherming tegen het gebruik van verslavende genotmiddelen door preventie en gezond gedrag stimuleert. Daarnaast is inzet nodig op een gerichte aanpak bij reeds bestaande problematiek. Deze focus blijkt eveneens uit een onlangs verschenen onderzoek van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid1. Hierbij is ook de inzet op het gebied van het handhaven van regelgeving en het houden van toezicht van groot belang.

Roken

Van de genotmiddelen veroorzaakt roken de grootste ziektelast in Nederland. Zo is roken verantwoordelijk voor een groot deel van de sterfgevallen aan longkanker en voor de ziektegevallen van COPD (chronische bronchitis en longemfyseem). Daarnaast verhoogt roken de kans op meerdere aandoeningen, zoals hart- en vaatziekten en diabetes. De negatieve gezondheidseffecten van roken gelden ook voor niet-rokers, omdat zij tabaksrook inademen en dus passief meeroken. Het beschermen tegen het beginnen met roken, het aanmoedigen om te stoppen met roken en de ondersteuning daarbij, leveren gezondheidswinst op voor een grotere groep dan de rokers alleen.

Ook het waterpijp roken is schadelijk voor de gezondheid. Het duurt langer dan het roken van een sigaret. Je krijgt meer rook en schadelijke stoffen binnen.

In Wassenaar rookt 16% van de inwoners van 19 jaar en ouder. Dit zijn zowel dagelijkse rokers als gelegenheidsrokers. Dit percentage is vergelijkbaar met Zuid-Holland West en lager dan in Haaglanden (21%) en Nederland (20%). Onder 19- tot en met 64-jarigen in Wassenaar is het percentage rokers gedaald van 28% in 2005 naar 18% in 20162.

Van de Wassenaarse jongeren (12 tot en met 18 jaar) heeft 18% ooit gerookt, rookt 6% regelmatig (wekelijks) en rookt 3% dagelijks. Het percentage rokers onder jongeren neemt sterk toe met de leeftijd. In de afgelopen 4 weken heeft 5% van de jongeren waterpijp gerookt. 27% heeft ooit waterpijp gerookt. Dit is hoger dan in Zuid-Holland West (21%) en Haaglanden (20%). Van de jongeren wordt 10% thuis aan tabaksrook blootgesteld3.

Zie de Gezondheidsmonitor 2018.

Problematisch alcoholgebruik

Ook het nuttigen van (overmatig) alcohol brengt verschillende gezondheidsrisico’s met zich mee. Vooral op jonge leeftijd is alcoholgebruik schadelijk. Jongeren zijn gevoeliger voor alcohol, omdat hun lichaam en brein nog in ontwikkeling zijn. Het lichaam en/of brein kan daarom niet alleen schade oplopen, maar ook in de ontwikkeling worden gestoord. Dit kan zich bijvoorbeeld uiten in gedragsproblemen of in een hogere gevoeligheid voor alcoholverslaving op latere leeftijd4. Het beschermen tegen alcoholgebruik op jonge leeftijd levert dus een groot potentieel aan gezondheidswinst.

Over het algemeen gaan 55-plussers met het ouder worden minder drinken. Het tegenovergestelde gebeurt bij 55-plussers die overmatig drinken. Zij gaan met het ouder worden juist meer drinken. Een groot deel van de 55-plussers lijkt zich niet bewust dat alcohol verslavend en niet goed voor de gezondheid is. Naarmate de leeftijd hoger wordt, geeft men vaker aan geen idee te hebben van de huidige norm voor verantwoord alcoholgebruik5. Redenen en aanleidingen voor 55-plussers om alcohol te drinken zijn onder andere: ontspanning, gezelligheid, lekker, positieve associaties met alcohol, eenzaamheid, weinig structuur (o.a. door pensionering, veel vrije tijd), de aanwezigheid van stressfactoren (o.a. verlies van dierbare, verlies van werk, lichamelijke ziekte, mantelzorgen) en gewoontegedrag.

Zaken die helpen in het minderen of stoppen met drinken zijn het actief op de hoogte stellen van anderen, alcoholvrije drankjes inslaan en een partner, vriend of familielid die ondersteunt en aanmoedigt. Ook wilskracht en gemotiveerd zijn spelen een belangrijke rol. Aandacht voor de groep ouderen die overmatig drinkt is van belang.

- Het percentage zware drinkers (19 jaar en ouder) is in Wassenaar 9%. Dit betekent wekelijks op minstens één dag minimaal zes glazen (mannen) of vier glazen (vrouwen) alcohol. Dit is vergelijkbaar met het percentage in Haaglanden (9%).
- Het percentage overmatige drinkers is in Wassenaar 25%. Dit betekent voor mannen meer dan 14 glazen per week en voor vrouwen meer dan 7 glazen per week. Het percentage overmatige drinkers in Wassenaar is hoger dan in Zuid-Holland West (18%), Haaglanden (17%) en Nederland (19%).
- Het percentage overmatige drinkers in Wassenaar van 19 tot en met 64 jaar is gedaald van 44% in 2005 naar 20% in 2016.
- Het percentage overmatige drinkers is het hoogst bij inwoners met een midden en hoog opleidingsniveau, namelijk 18%. Het percentage is 15% bij inwoners met een laag opleidingsniveau en inkomen.
- Het percentage zware drinkers is in Haaglanden het hoogst bij de jongvolwassenen (19- tot en met 34-jarigen).
- Het percentage overmatige drinkers is in Haaglanden het hoogst bij de jongste groep ouderen (65- en 74-jarigen)6.
- Meer dan een kwart van de jongeren van 12 tot en met 18 jaar (27%) heeft in de afgelopen vier weken aan binge drinken gedaan in Wassenaar. In Haaglanden was dit significant minder 17%. Binge drinken betekent dat zij vijf of meer glazen dronken bij een gelegenheid7.

Zie de Gezondheidsmonitor 2018.

Drugsgebruik

Drugsgebruik kan leiden tot een verslaving of een overdosis. Drugsgebruik brengt verschillende (acute en lange termijn) gezondheidsrisico’s met zich mee, afhankelijk van het type drugs dat wordt gebruikt.

Sinds 1972 is er een onderscheid gemaakt tussen soft- en harddrugs8. Met een gevarenschaal wordt gekeken naar de lichamelijke gevolgen, de kans op lichamelijke en geestelijke afhankelijkheid en de kans op maatschappelijke problemen. Sommige (soft)drugs worden gezien als een minder risicovol dan andere (hard)drugs.

- In Wassenaar heeft 5% van de inwoners (19-65 jaar) het afgelopen jaar cannabis gebruikt. Dat is vergelijkbaar met Zuid-Holland West (8%).
- Het percentage inwoners dat in Haaglanden het afgelopen jaar cannabis heeft gebruikt is het hoogst bij 19- tot en met 34-jarigen (18%).
- In Wassenaar gebruikte 13% van de jongeren (12 tot en met 18 jaar) ooit softdrugs (cannabis of wiet). Dit is in Haaglanden 10%. 
- In Wassenaar gebuikte 3% van de jongeren de afgelopen vier weken softdrugs. In Haaglanden is dit 4%.

Zie de Gezondheidsmonitor 2018.

Continueren bestaande aanpak genotmiddelen

Wassenaar zet in op een intensieve en langdurige aanpak van vroege signalering en preventie om gezondheidswinst te behalen. In het Preventie- en handhavingsplan Alcohol Gemeenten Voorschoten en Wassenaar9 staat de integrale aanpak van alcoholproblematiek beschreven. Het plan beoogt de samenhang tussen preventie en handhaving verder gestalte te geven. Wassenaar continueert en intensiveert de preventie van overmatig alcoholgebruik.

Schoolgebouwen en schoolpleinen moeten vanaf 2020 geheel rookvrij zijn. Veelal wordt hier aan voldaan. Echter de communicatie via schoolgids, website of met een zichtbaar bord bij het schoolplein blijft nog achter. Enkele scholen hebben borden van de Rookvrije Generatie met een link naar de Gezonde School opgehangen. De inzet van de Rookvrije Generatie stimuleert om niet te roken op plaatsen waar kinderen opgroeien en zich bewegen. Dat kan dus ook in speeltuinen of bij kinderboerderijen zijn. Het draagt bij aan bewustwording en het daadwerkelijk bereiken van gezond gedrag. Open communicatie stimuleert ook een aanspreekcultuur, waarbij roken in de nabijheid van kinderen als ongewenst kan worden aangegeven. Daarnaast wordt in Wassenaar elk jaar meegedaan aan Stoptober, waarbij mensen worden aangemoedigd een maand niet te roken.

Integrale aanpak tabakspreventie en lokaal alcohol- en drugsbeleid

De kern van effectief genotmiddelenbeleid en de uitvoering ervan ligt in de samenhang tussen een viertal beleidspijlers:

  1. voorlichting & educatie
  2. signalering, advies & ondersteuning
  3. fysieke, sociale omgeving en regelgeving
  4. toezicht & handhaving

Genotmiddelengebruik en problemen door (overmatig) gebruik zijn altijd het resultaat van een combinatie van factoren. De persoon, zijn sociale en fysieke omgeving, de beschikbaarheid van rookwaar, alcohol en/of drugs en het overheidsbeleid vormen samen een systeem dat uiteindelijk het gedrag van de gebruiker bepaalt. Daarnaast speelt ook het toezicht houden op en de handhaving van de verschillende wetten rondom het gebruik van genotmiddelen een belangrijke rol.

Genotmiddelenpreventie zou niet alleen op het individu gericht moeten zijn. Het meest succesvol zijn strategieën die vooral de omgeving van de gebruiker beïnvloeden en de potentiële gebruiker beschermen tegen beginnen met het gebruik van genotmiddelen. Vaak wordt dan ook gekozen voor een omgevingsgerichte aanpak, waarbij deze pijlers in een bepaalde setting (bijvoorbeeld school, sportkantine, evenement, openbare ruimte) in samenhang worden ingezet. Denk bijvoorbeeld aan de Gezonde School10. Ook in het gezinssysteem kan de preventieve rol van Jeugdgezondheidszorg sneller toe leiden naar GGZ.

Naast het inzetten op de pijlers voor preventie is het van belang om adequaat te kunnen reageren op problemen die ontstaan bij genotmiddelengebruikers. Het vroegtijdig herkennen van deze problemen en aansluitend de juiste advisering en ondersteuning bieden, kan voorkomen dat zwaardere vormen van zorg nodig zijn.

Advies verdere inzet

Om de effecten van de inspanningen te vergroten is het nodig de integrale aanpak ter bescherming tegen verslavende genotmiddelen te continueren en te intensiveren. Dit betekent ook samenwerken met regelgeving, handhaving en preventief samenwerken met partijen waar de (risico) doelgroepen te vinden zijn.

Een effectieve aanpak vraagt een lange adem. Een integrale aanpak is ook in lijn met de prioriteit, die landelijk aan dit onderwerp wordt gegeven. Daarbij moet rekening worden gehouden met de reden achter het gebruik van genotmiddelen, de risico’s van de verschillende middelen en de levensfase waarin deze middelen worden gebruikt. Dit geldt zeker bij mensen die kwetsbaar zijn voor het gebruik van genotmiddelen.

Om de lat hoger te leggen kan Wassenaar zich meer inzetten voor een Rookvrije Generatie11, rookvrije openbare gebieden zoals sportkantines en de Gezonde School.

Integraal gemeentelijk beleid, ter bescherming tegen verslavende middelen en problematisch gebruik, beschrijft de:

  • Lokale probleemanalyse
  • Beleidsfocus en doelen
  • De pijlers:
    • Voorlichting en educatie
    • Advies en ondersteuning
    • Fysieke en sociale omgeving
    • Regelgeving, toezicht en handhaving

Referenties

  1. Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2018), Van verschil naar potentieel: www.wrr.nl/publicaties/policy-briefs/2018/08/27/van-verschil-naar-potentieel.-een-realistisch-perspectief-op-de-sociaaleconomische-gezondheidsverschillen
  2. Gezondheidsenquête 2016, GGD Haaglanden
  3. Jongerenenquête 2015, GGD Haaglanden
  4. Volksgezondheid en Zorg, Alcoholgebruik en Gezondheid www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/alcoholgebruik/cijfers-context/gevolgen#!node-alcoholgebruik-en-gezondheid
  5. Factsheet Alcohol onder 50-plussers, Veerbeek M, Heijkants C, Willemse B.Trimbos-instituut, 2017
  6. Gezondheidsenquête 2016, GGD Haaglanden
  7. Volksgezondheidenzorg.info, Alcoholgebruik, Cijfers & Context www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/alcoholgebruik/cijfers-context/huidige-situatie
  8. RIVM: Centrum Gezond Leven (CGL). Loket gezond leven: gevolgen van drugsgebruik. www.loketgezondleven.nl/gezonde-gemeente/drugs/cijfers-en-feiten/gevolgen-van-drugsgebruik-voor-de-gezondheid
  9. De Preventie- en handhavingsplan alcohol: hetccv.nl/onderwerpen/alcoholverbod-18-minners-in-de-praktijk/preventie-en-handhavingsplannen/preventie-en-handhavingsplan-alcohol-gemeente-voorschoten/
  10. www.gezondeschool.nl
  11. www.rookvrijegeneratie.nl
Deel dit artikel
Print dit artikel
Download meerdere kernboodschappen en publicaties