Gezondheidsmonitor
6 Sociale gezondheid.svg

Volgens het Van Dale woordenboek betekent welbevinden het zich goed, tevreden voelen. Welbevinden staat dus voor de mate waarin iemand zich lichamelijk, geestelijk en sociaal goed voelt. 

Het Hoofdlijnenakkoord 2018-2022 'Verder in Verbinding' van de gemeente Pijnacker-Nootdorp sluit hier bij aan. Het stelt als ambitie dat alle inwoners, van jong tot oud, prettig kunnen wonen in een leefbare, veilige en bereikbare omgeving. Ook de Nota Lokaal Gezondheidsbeleid 2016-2019 gaat hier op in en heeft als één van de speerpunten: het stimuleren van het tegengaan van eenzaamheid en depressies bij de bewoners.

Welbevinden gaat naast sociaal welbevinden (het genoemde prettig wonen en minder eenzaam zijn) ook over lichamelijk en vooral geestelijk welbevinden (stress en depressie). Het kan niet los gezien worden van omgevingsfactoren zoals woonomgeving, armoede en ziektelast. Kortom: lekker in je vel zitten, lichamelijk gezond zijn en tevreden zijn met je leven.

Deze kernboodschap beperkt zich tot het sociaal en psychisch welbevinden. De kernboodschappen Gezonde Leefstijl en Gezonde Leefomgeving gaan meer in op de lichamelijke component van welbevinden en de factoren die daarop betrekking hebben.

Sociaal welbevinden

Geluk en ervaren gezondheid

De Gezondheidsenquête 2016 laat zien dat 93% van de volwassen inwoners van Pijnacker-Nootdorp zich heel of tamelijk gelukkig voelt. Dit is vergelijkbaar met Zuid-Holland West (91%) en hoger dan in Haaglanden (89%). Twee op de drie 12- tot en met 18-jarige jongeren geven aan een (heel) blije gemoedstoestand te hebben, vergelijkbaar met Zuid-Holland West en Haaglanden1.

Volgens de Gezondheidsenquête 2016 beoordeelt 78% van de volwassen inwoners de eigen gezondheid als (zeer) goed. Bij de 19 tot en met 64-jarigen is het percentage, vergeleken met de Gezondheidsenquête 2012, echter afgenomen van 88% naar 80%. Onder 65-plussers is het percentage gelijk gebleven2. Van de jongeren tussen de 12 en 18 jaar in Pijnacker- Nootdorp geeft 92% aan een (zeer) goed ervaren gezondheid te hebben, vergelijkbaar met de regio’s Zuid-Holland West en Haaglanden (91%).

Eenzaamheid

Iedereen voelt zich gedurende zijn of haar leven wel eens eenzaam. Eenzaamheid is een persoonlijke, subjectieve ervaring waarin bestaande relaties worden afgewogen tegen de eigen wensen of verwachtingen ten aanzien van relaties. Het gevoel van gemis in kwaliteit van bestaande relaties of in het aantal bestaande contacten kan leiden tot eenzaamheid.

Er bestaan twee soorten eenzaamheid:

  • emotionele eenzaamheid: sterk gemis van een intieme relatie of emotionele band met een partner of vriend(in)
  • sociale eenzaamheid: gemis van betekenisvolle relaties met een bredere groep mensen3.

Eenzaamheid zet mogelijk een negatieve spiraal in werking, die kan leiden tot verminderd welbevinden en een gevoel van algemene ontevredenheid over het leven. Hierdoor gaan mensen mogelijk ongezond leven, met het gevaar dat problemen zich opstapelen en sociaal isolement of depressie ontstaat4.

- Een derde (34%) van de inwoners boven de 19 jaar van Pijnacker-Nootdorp voelt zich matig eenzaam en 9% voelt zich (zeer) ernstig eenzaam. Het percentage dat zich matig tot (zeer) ernstig eenzaam voelt is lager dan in Haaglanden (48%).
- Bij zowel de volwassenen (19 tot en met 64 jaar) als de ouderen (65 jaar en ouder) is het percentage inwoners dat zich matig tot zeer ernstig eenzaam voelt in 2016, respectievelijk 43% en 46%, hoger dan in de voorgaande jaren5 .
- Vier op de tien jongeren (41%) in Pijnacker-Nootdorp geven aan zich matig tot zeer ernstig eenzaam te voelen. Dit is vergelijkbaar met Haaglanden7.

Hoewel ze voortdurend omringd zijn door leeftijdsgenoten, blijken jongeren te behoren tot de eenzaamste groepen in de samenleving.

Er zijn grofweg twee typen eenzame jongeren:

  • 'sociaal onhandigen' die vaardigheden missen om kwalitatief goede vriendschappen te sluiten.
  • 'doemdenkers' waarvan eenzaamheid het gevolg kan zijn van een ‘zwarte bril’ waardoor de kwaliteit van relaties wordt onderschat.

Daarom moet gekeken worden welke onderliggende factoren een rol spelen, voordat een aanbod gedaan wordt. Is het trainen van sociale vaardigheden nodig of is werken aan het zelfbeeld belangrijk?6

De jongeren in Pijnacker-Nootdorp missen ontmoetingsplekken in de buurt. Ruim één op de vijf heeft in de week voorafgaand aan de afname van de Jongerenenquête (bijna) nooit dingen met andere jongeren ondernomen7. Voor de gemeente kan dit een handvat zijn om aanpak op te formuleren.

Ook is extra aandacht voor ouderen nodig, omdat deze groep door toenemende ziekten, mishandeling en eenzaamheid kwetsbaar is voor verminderd sociaal psychisch welbevinden (chronische stress, depressie). Het landelijk actieprogramma 'Eén tegen eenzaamheid'8 is gericht op het voorkómen van eenzaamheid bij 75-plussers. Het programma heeft twee actielijnen:

  • het signaleren en bespreekbaar maken van eenzaamheid
  • het doorbreken en duurzaam aanpakken van eenzaamheid

Psychisch welbevinden

Stress

Een bepaalde mate van stress is noodzakelijk om goed te functioneren. Echter wanneer de stress groot is en langdurig aanhoudt is er sprake van chronische stress (of zelfs overspannenheid of burn-out) wat fysieke, mentale, emotionele en gedragsmatige problemen kan veroorzaken.

Chronische stress beïnvloedt het vermogen van mensen om keuzes af te wegen en kan daarmee de eigen regie beperken. Zo kan ongezonde stress naast een bedreiging voor de gezondheid ook consequenties hebben voor sociaal maatschappelijke deelname en de kosten van zorg en ziekteverzuim.

In totaal 20% van de inwoners van Pijnacker-Nootdorp (19 tot en met 64 jaar) heeft in de afgelopen vier weken (heel) veel stress ervaren bij dagelijkse activiteiten. 49% van de inwoners ervaarde een beetje stress. Het percentage (heel) veel stress is vergelijkbaar met Zuid-Holland West en Haaglanden9.

De meest genoemde oorzaken van stress zijn werk, relaties of familieomstandigheden, gezondheid en financiën. In de aanpak van stress moet bijvoorbeeld rekening gehouden worden met het feit dat leven in armoede maakt dat schaarste alle aandacht vraagt. Het oplossen van acute problemen gaat ten koste van de mogelijkheden op de langere termijn. Daardoor wordt het leven steeds stressvoller10.

Specifieke aandacht is nodig voor kinderen en jongeren in gezinnen die leven onder de armoedegrens11. Hoe langer een gezin geldgebrek heeft, hoe groter de kans op nadelige gevolgen voor het welbevinden en de ontwikkeling van kinderen en jongeren. Denk hierbij aan sociale uitsluiting en psychische problemen.

Depressie en preventie

Een depressie houdt in dat er gedurende een langere periode een abnormale somberheid bestaat en/of een abnormale lusteloosheid, verlies van interesse of een onvermogen om ergens van te genieten12. Een depressie vóór de puberteit is een voorspeller voor het ontstaan van gedragsproblemen, een verminderd psychosociaal functioneren en lagere prestaties op school13.

- Bij 4% van de jongeren in Pijnacker-Nootdorp is sprake van een verhoogde score op de SDQ14. Dit percentage is vergelijkbaar met dat in 2010 (3%).
- 8% procent van de jongeren in Pijnacker-Nootdorp krijgt momenteel hulp of heeft behoefte aan deskundige hulp bij emotionele of psychische problemen. Dit is hoger dan in 2010 (toen 4%)6.

Integrale aanpak

Versterken van eigen regie kan de problematiek van eenzaamheid, depressie en stress verkleinen en mogelijk de omvang van gezondheidsproblemen als gevolg daarvan voorkomen of beperken. Aandacht voor een gezonde ontwikkeling is nodig vanaf het begin van de levenslijn. De basis voor een positieve ontwikkeling van sociaal en psychisch welbevinden bij kinderen en jongeren ligt in de directe omgeving, bij het gezin, de school en de wijk. Op jonge leeftijd een goede start, geeft langs de gehele verdere levenslijn profijt. Inzetten op preventie bij kinderen door te zorgen voor een veilige thuissituatie, hen weerbaar op te voeden en te zorgen voor een veilige leefomgeving levert de grootste gezondheidswinst op.

Gerelateerde afdelingen

  • Sociaal Domein
  • Beleid
  • Wijkzaken
  • Ruimte

Advies verdere inzet

De veelomvattendheid van welbevinden en de causale samenhang tussen bijvoorbeeld eenzaamheid en depressie maken dat in de aanpak de focus niet op slechts één van de aspecten kan liggen. De eerder genoemde integrale aanpak is in dit geval de enige juiste, zowel individueel als collectief.

De Gezonde School-aanpak is een programma dat scholen planmatig, structureel en effectief ondersteunt op bijvoorbeeld het thema Welbevinden op School. Het Gezonde School-thema Welbevinden15 en het programma Welbevinden (op School)16 bevorderen de kracht van kinderen en jongeren ter voorkoming van eenzaamheid. Op jonge leeftijd al leren kinderen hoe ze goed omgaan met elkaar en vriendschappen opbouwen en onderhouden. Ook is individuele aandacht een onderdeel. Daarnaast is Gezonde Kinderopvang17 met aandacht voor sociaal emotioneel welbevinden mogelijk. GGD Haaglanden is ook voor deze aanpak een partner van de gemeente.

Om gezond en veilig op te groeien hebben kinderen en jongeren een stevige thuisbasis nodig van waaruit ze zich kunnen ontwikkelen. Bij Jeugdgezondheidszorg Zuid-Holland West kunnen ouders terecht voor (sociaal)medische vragen of adviezen.

Aan de jongeren in Pijnacker-Nootdorp is gevraagd van welke organisaties/personen, waar je terecht kunt met problemen, ze wel eens hebben gehoord. De drie organisaties/personen waar de meeste leerlingen wel eens van hebben gehoord zijn: de leerlingbegeleider/mentor (84%), de vertrouwenspersoon op school (70%) en de huisarts (52%)18. Het is van belang het Centrum Jeugd en Gezin, als belangrijke lokale partner op dit onderwerp, meer in beeld te brengen. De jeugdverpleegkundigen en -artsen hebben een signalerende en adviserende taak in de preventie van psychosociale problematiek bij jongeren. Ter inspiratie wijzen we op de databank Effectieve Jeugdinterventies19 van het NJi en het loket Gezond Leven20.

Daar waar het psychisch-sociaal welbevinden uit balans is, moet dit gesignaleerd worden en is een laagdrempelig hulpverleningsaanbod in de directe woonomgeving en laagdrempelige toegang tot vormen van online hulp gewenst21.

In de Nota Lokaal Gezondheidsbeleid van Pijnacker-Nootdorp staat het mooi verwoord: 'Het tegengaan van eenzaamheid is een taak van de hele samenleving. De gemeente richt zich daarbij vooral op het stimuleren van buurtverenigingen en vrijwilligersorganisaties om hier aandacht aan te besteden. Lokale netwerken zoals buurtverenigingen, Humanitas en SWOP bieden activiteiten gericht op het bestrijden van eenzaamheid en presenteren dit periodiek aan inwoners via lokale media en social media'.
Deze lokale netwerken zijn een belangrijke partner voor de gemeente, ook in hun benadering van en aanbod voor specifieke doelgroepen zoals bijvoorbeeld nieuwkomers.

Referenties

  1. Gezondheid & leefstijl jongeren Pijnacker-Nootdorp 2016
  2. Gezondheidsmonitor 2018, GGD Haaglanden
  3. Gezondheidsmonitor 2018, GGD Haaglanden
  4. www.eenzaam.nl/over-eenzaamheid/82-wanneer-is-eenzaamheid-een-probleem
  5. Gezondheidsmonitor 2018, GGD Haaglanden
  6. Eenzame jongeren vragen om maatwerk, G. Lodder, bericht: 20 april 2016 - www.ru.nl/nieuws-agenda/nieuws/vm/bsi/kinderen-opvoeding/2016/eenzame-jongeren-maatwerk
  7. Gezondheid & Leefstijl jongeren Pijnacker-Nootdorp 2016
  8. Eén tegen eenzaamheid, Ministerie van VWS, 2018 - www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2018/03/20/actieprogramma-een-tegen-eenzaamheid
  9. Gezondheidsmonitor 2018, GGD Haaglanden
  10. Armoede, stress & gezondheid. Lectoraat De Gezonde Stad, Joop ten Dam, 2018, Hogeschool Windesheim, Zwolle
  11. Kalthoff, H. (2018). Opgroeien en opvoeden in armoede. Utrecht: Nederlands Jeugdinstituut
  12. www.depressie.nl/depressie
  13. Birmaher et al., 1996;Harrington, Fudge, Rutter, Pickles, & Hill, 1990; Weissman et al., 1999 www.ncj.nl/richtlijnen/alle-richtlijnen/richtlijn/?richtlijn=37&rlpag=1763
  14. Voor het opsporen van psychosociale problematiek bij jongeren wordt onder andere gebruik gemaakt van een vragenlijst: de Strenghts and Difficulties Questionnaire (SDQ). Bij een verhoogde score is er vrijwel zeker sprake van psychosociale problematiek.
  15. www.gezondeschool.nl
  16. www.welbevindenopschool.nl
  17. www.gezondekinderopvang.nl/gezonde-kinderopvang
  18. Gezondheid & Leefstijl jongeren Pijnacker-Nootdorp 2016
  19. www.nji.nl/nl/Databank/Databank-Effectieve-Jeugdinterventies
  20. www.loketgezondleven.nl
  21. Gezondheid & Leefstijl jongeren Pijnacker-Nootdorp 2016
Deel dit artikel
Print dit artikel
Download meerdere kernboodschappen en publicaties