Gezondheidsmonitor
2 Participatie.svg

Mantelzorg is vrijwillige en onbetaalde zorg aan mensen die voor langere tijd ziek, hulpbehoevend of gehandicapt zijn. Deze zorg wordt gegeven aan bekenden zoals familieleden, vrienden of buren, minimaal 8 uur per week of al minimaal 3 maanden achtereen1. In Pijnacker-Nootdorp is 15% van de inwoners mantelzorger. Van de mantelzorgers voelt een vijfde zich tamelijk zwaar belast tot overbelast door de mantelzorg. In Nederland groeit een kwart van de jongeren op met een familielid dat zorg nodig heeft2. Mantelzorg draagt er toe bij dat mensen langer zelfstandig thuis kunnen wonen. De Wmo verplicht de gemeente om mantelzorgers actief te ondersteunen. In Pijnacker-Nootdorp voert Bureau Mantelzorg Ondersteuning Pijnacker-Nootdorp deze ondersteuning uit.

Mantelzorg is niet wederkerig. De persoon die mantelzorg ontvangt (cliënt) kan zich afhankelijk voelen van de mantelzorger. Dat kan het moeilijk maken om de regie te houden en het te zeggen wanneer hij/zij de mantelzorg anders wil inrichten. Ook kan de persoon die mantelzorg ontvangt zich bezwaard voelen. Voor de mantelzorger bestaat de kans dat hij/zij steeds meer doet dan was afgesproken en het sociale leven er onder gaat lijden. Het kan ook zijn dat de mantelzorg (te) zwaar wordt naast het werk en/of dat het emotioneel en lichamelijk te belastend wordt3. Mantelzorg zou dan kunnen ontsporen.

Meer cijfers over dit onderwerp
- Van de inwoners van 19 jaar en ouder in Pijnacker-Nootdorp is 15% mantelzorger. Dit zijn ongeveer 5.000 inwoners. Dit percentage is vergelijkbaar met Zuid-Holland West (14%) en Haaglanden (12%). Bij ouderen (65-plus) is 17% mantelzorger.
- Ongeveer 1.100 inwoners voelen zich tamelijk zwaar belast tot overbelast door de mantelzorg. Dit is een vijfde (20%) van de mantelzorgers. Van de mantelzorgers is 44% bekend met het Bureau Mantelzorgondersteuning en 5% heeft wel eens contact gehad.
- In Haaglanden is het percentage mantelzorgers het hoogst bij 50 tot 65-jarigen (21%) en bij 65 tot 74-jarigen (17%)4.
- In Pijnacker-Nootdorp heeft 14% van de jongeren tussen 12 en 18 jaar een ziek en/of verslaafd gezinslid5.

Zie de Gezondheidsmonitor 2018.

Ondersteuning mantelzorgers

Ondersteuning van mantelzorg moet er aan bijdragen dat mensen langer thuis kunnen wonen. Bureau Mantelzorg Ondersteuning voert voor Pijnacker-Nootdorp de mantelzorgondersteuning uit. Zij verzorgt maatwerk voor cliënt en mantelzorger, waaronder ook respijtzorg. Zij verzorgt ondersteuning door informatie, (persoonlijk) advies en verwijzing naar organisaties waar mantelzorgers praktische ondersteuning kunnen krijgen.

Minder dan de helft van de mantelzorgers is bekend met dit steunpunt en maar weinigen hebben daarmee contact gehad. Hier liggen dus mogelijkheden om een groter bereik onder mantelzorgers te realiseren. Het Kennisdossier mantelzorgbeleid6 door gemeenten geeft daarvoor adviezen en voorbeelden die helpen bij het vinden, versterken, verlichten en verbinden van mantelzorgers.

Pijnacker-Nootdorp kan inzetten op een beter bereik van mantelzorgers door:

  • aandacht te hebben voor welke mantelzorgers de gemeente wil bereiken.
  • aandacht te hebben voor waar ze te vinden zijn.
  • professionals toe te rusten om in contact te komen met (overbelaste) mantelzorgers en overbelasting dus ook te herkennen.

Pas als de mantelzorgers in beeld zijn kan navraag plaatsvinden tegen welke gezondheidsproblemen zij aanlopen om vervolgens het beleid daarop af te stemmen. Ook via het betrekken van mantelzorgers bij het keukentafelgesprek of door de mantelzorgwaardering te gebruiken als contactmoment kan input voor beleid worden verzameld.

Jonge mantelzorgers

Jonge mantelzorgers (onder de 18 jaar) hebben naast de zorgen over de veranderingen in hun eigen leven, zorg voor of over hun naaste. Dit kan zowel positieve als negatieve effecten hebben. De jongeren kunnen een gevoel van waardering ervaren, maar de zorg kan ook een groot beroep doen op hun veerkracht en mentaal welbevinden. Ze ervaren bijvoorbeeld meer psychische en emotionele problemen dan andere leeftijdsgenoten. Dit effect wordt versterkt wanneer de jongeren moeite hebben om op een goede manier met de zorgen om te gaan en als ze onvoldoende ondersteuning krijgen7.

Mezzo heeft een site voor jonge hulpverleners8 en biedt tips voor een samenhangend ondersteuningsaanbod voor jonge mantelzorgers. Bijvoorbeeld (h)erkenning van de jonge mantelzorgrol, ontlasten door taken over te nemen en door het sociale netwerk van de jonge mantelzorger en zijn gezin te versterken. Informeren over de ziekte, de manier van zorg geven, ondersteuningsmogelijkheden en ontmoeting met andere jonge mantelzorgers kunnen ook onderdeel zijn van zo’n samenhangend ondersteuningsaanbod9.

Ouderen die mantelzorg ontvangen

Door hun kwetsbare en vaak afhankelijke positie lopen ouderen risico slachtoffer te worden van ouderenmishandeling: ontspoorde mantelzorg, lichamelijke of psychische mishandeling, verwaarlozing of financiële uitbuiting. Depressiviteit of onverklaarbare angst, zeker als iemand daar voorheen geen last van had, kan in combinatie met andere signalen (bijvoorbeeld zichtbaar letsel, overdreven schrikreactie bij onverwachte aanraking, onsamenhangende verklaringen over verwondingen, schichtig of teruggetrokken gedrag, onverklaarbare uitgaven) een teken zijn van ouderenmishandeling10.

Bij ouderenmishandeling komt psychische mishandeling in de vorm van beledigen en treiteren het vaakst voor (3,6%), gevolgd door financiële benadeling (2%). De overige vier categorieën (niet helpen bij verzorging, beperking vrijheid, slaan en schoppen en ongewenste seksuele benadering) treffen 1% of minder ouderen11.

Zie de Gezondheidsmonitor 2018.

Veel ouderen hebben hulp nodig voor hun financiële administratie. De Rijksoverheid is een campagne gestart om financieel misbruik van ouderen tegen te gaan12. Zo wil zij kennis van en bewustwording rond financieel misbruik vergroten. De oprichting van de Lokale Alliantie Pijnacker-Nootdorp is gestart. Dit is een netwerk van partners uit de ketens zorg, welzijn, veiligheid en financiën (banken, bewindvoerders, notarissen) om de aanpak van financieel misbruik te verbeteren en om preventieve activiteiten richting ouderen te ontplooien.

Daarnaast kan de gemeente gebruik maken van de kennisbank aanpak ouderenmishandeling. Deze kennisbank is ontwikkeld in het kader van het actieplan 'Ouderen in veilige handen' van de Rijksoverheid13.

Respijtzorg en andere vormen van verlichting van de mantelzorger

Naast de groep jonge mantelzorgers zijn andere groepen te onderscheiden die risico lopen op overbelasting door mantelzorg, bijvoorbeeld:

  • mantelzorgers die zelf op leeftijd zijn.
  • mantelzorgers die zorgen voor mensen met een psychisch/psychiatrisch probleem, voor dementerenden of voor een partner met niet aangeboren hersenletsel.
  • mantelzorgers die mantelzorg combineren met werk of zorg voor anderen.
  • allochtone mantelzorgers (met eventuele taalachterstand en culturele aspecten die de situatie complex kunnen maken).

In Pijnacker-Nootdorp bestaan meerdere vormen van respijtzorg in de thuissituatie en buitenshuis. Naast respijtzorg, kan het verlichten van mantelzorg ook andere zaken betreffen. Zoals overname van taken van mantelzorgers door vrijwilligers. Denk hierbij aan het meegaan naar het ziekenhuis of het doen van een boodschap. Steeds meer (thuis)zorgorganisaties gaan samenwerken met de informele zorg, als een Burennetwerk of het versterken van het eigen netwerk van mantelzorgontvangers door gemeente of (zorg)professionals14. Hier ligt een belangrijk aandachtspunt voor gemeenten, maar bijvoorbeeld ook voor werkgevers, thuiszorgorganisaties en vrijwilligersorganisaties15.

Regierol Pijnacker-Nootdorp

Pijnacker-Nootdorp heeft meerdere rollen in de organisatie van mantelzorgondersteuning. Als uitvoerder, sinds de invoering van de Wmo, maar ook via keukentafelgesprekken (sinds 2015). Dit kan geborgd worden in sociale wijkteams.

Ook als opdrachtgever van de ingekochte mantelzorgondersteuning en de monitoring daarvan, en als regisseur van het lokale beleid en uitvoering daarvan gericht op mantelzorgondersteuning, heeft de gemeente een rol. Als regisseur kan de gemeente verbindingen leggen, zowel binnen als buiten de gemeentelijke organisatie. Intern gaat het om verbindingen tussen verschillende beleidsdomeinen zoals zorg en welzijn, maar juist ook sociale zaken, wonen en parkeren. Extern is het de taak van de gemeente om lokale samenwerkingspartners te mobiliseren zich gezamenlijk in te zetten voor mantelzorgondersteuning.

De regisseursrol vraagt het intern en extern agenderen van thema’s en betrokken partijen uitdagen om samen te werken en mee te doen. Een samenspel tussen formele en informele zorgorganisaties is nodig om als gemeente mantelzorgers goed te ondersteunen16.

Gerelateerde Afdelingen

  • Sociaal Domein
  • Beleid
  • Wijkzaken
  • Ruimte

Advies verdere inzet

Pijnacker-Nootdorp heeft via het sociaal domein en met inzet van Bureau Mantelzorg Ondersteuning Pijnacker-Nootdorp ondersteuning van de mantelzorger georganiseerd. Gezien de bevinding dat nog niet de helft van de mantelzorgers bekend is met het Bureau Mantelzorg Ondersteuning ligt hier een verbetermogelijkheid. Andersom geldt ook dat Pijnacker-Nootdorp beter zicht kan krijgen op wie in de gemeente mantelzorg verlenen en welke behoeften zij hebben. Daarbij is aandacht voor behoud, en mogelijk bevorderen van de psychische en lichamelijke gezondheid van de mantelzorger, gewenst.

Tegelijk kan er ook aandacht zijn voor het behoud van de regierol door de cliënt zelf, dat mantelzorg wordt ingericht zoals de cliënt dat wenst. Aanvullend daarop kan Pijnacker-Nootdorp zich inzetten op het versterken van de netwerken rondom de cliënt.

Bronnen voor inspiratie kunnen zijn:

  • infographic mantelzorg beter bereiken17
  • stappenplan mantelzorgers betrekken18
  • infographic samenwerken met informele zorg19
  • aan de slag met sociale netwerken20

Referenties

  1. gezondheidsmonitor.ggdhaaglanden.nl/gemeenten/pijnacker-nootdorp/themas/participatie/mantelzorg-geven 
  2. MEZZO - www.mezzo.nl/pagina/voor-professionals/kennisbank/wat-is-mantelzorg
  3. wijzijnmind.nl/psychipedia/mantelzorg
  4. Gezondheidsenquête 2016, GGD Haaglanden
  5. Jongerenenquete 2015, Gezondheid & leefstijl jongeren Pijnacker-Nootdorp 2016 p 26, GGD Haaglanden
  6. Kennisdossier mantelzorgbeleid door gemeenten, 2017, Vilans en Movisie - www.aandachtvooriedereen.nl
  7. Frans van Zoest - www.vilans.nl/projecten/ondersteuning-voor-jonge-mantelzorgers
  8. www.mezzo.nl/pagina/voor-mantelzorgers/thema-s/voor-jonge-mantelzorgers
  9. Opgroeien met zorg, een handreiking voor ondersteuning van jonge mantelzorgers, Mezzo
  10. www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ouderenmishandeling/vraag-en-antwoord/hoe-herken-ik-ouderenmishandeling
  11. Gezondheidsenquête 2016, GGD Haaglanden
  12. www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ouderenmishandeling/financiele-uitbuiting-ouderen-voorkomen
  13. www.aanpak-ouderenmishandeling.nl
  14. Kennisdossier mantelzorgbeleid door gemeenten, 2017, Vilans en Movisie
  15. Klerk, M. de, Boer, A. de., Plaisier, I., Schyns, P., & Kooiker, S. Informele hulp: wie doet er wat? Omvang, aard en kenmerken van mantelzorg en vrijwilligerswerk in de zorg en ondersteuning in 2014. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau; 2015
  16. Kennisdossier mantelzorgbeleid door gemeenten, 2017, Vilans en Movisie - www.aandachtvooriedereen.nl
  17. gemeenten.movisie.nl/publicaties-infographics/infographic-mantelzorgers-beter-bereiken
  18. gemeenten.movisie.nl/doel/mantelzorg-versterken/beleid/mantelzorgers-betrekken
  19. gemeenten.movisie.nl/doel/mantelzorg-versterken/beleid/gemeente-als-regisseur
  20. Movisie, Vilans en ActiZ - www.vilans.nl/producten/werkwijzer-werken-aan-sociale-netwerken-van-clienten
Deel dit artikel
Print dit artikel
Download meerdere kernboodschappen en publicaties