Gezondheidsmonitor
8 Leefstijl.svg

Wanneer wordt gamen een verslaving? Is het verstandig om de smartphone onder het kussen te leggen? Wat is wel en wat is geen gezond mediagebruik? Het is lastig om hier harde uitspraken over te doen, aangezien er onvoldoende onderzoek naar is gedaan. Toch is wel te zeggen dat goed en bewust omgaan met media leuk is en ruimte biedt aan welzijn en aan gezond opgroeien. Dat vraagt wel zelfbeheersing en begrenzing en dát moeten jongeren vaak nog leren. Dat zij media altijd en overal kunnen gebruiken, betekent niet dat ze dit ook moeten doen1.

Media spelen een steeds belangrijker rol in onze samenleving. We kunnen haast niet meer zonder en onze communicatie is ingrijpend veranderd. Dit raakt alle lagen van de bevolking, in alle fases van het leven, maar vooral bij jongeren is het van belang om gezond mediagebruik en mediawijsheid te stimuleren. In veel gevallen maken ze immers geen onderscheid meer tussen online en offline gedrag, veel van hun sociale leven speelt zich online af.

Mediawijsheid

De term mediawijsheid staat voor de verzameling competenties die men nodig heeft om actief en bewust deel te kunnen nemen aan de mediasamenleving2. Dit is verder uitgewerkt3 in het Mediawijsheid Competentiemodel, waarin 10 competenties benoemd worden verdeeld in de niveaus:

  1. begrip
  2. gebruik
  3. communicatie
  4. strategie

Ongezond gebruik van media

Het overgrote deel van de jongeren heeft zijn sociale media- en gamegedrag prima onder controle. Bij een kleine groep is er echter sprake van risicovol gedrag op het gebied van sociale media en gamen. Als een jongere moeite heeft om het gebruik van sociale media onder controle te houden, wordt gesproken van problematisch gebruik. Kenmerken hiervan zijn:

  • overmatige aandacht voor sociale media en buitensporig gebruik hiervan
  • slechter slapen
  • verwaarlozing van huiswerk, school en sociale contacten.

Dit kan leiden tot verminderde schoolprestaties, slaaptekort en vereenzaming. De relatie tussen langdurig tv-kijken of computergebruik en overgewicht bij jongeren is ook aangetoond. Smartphonegebruik speelt een rol bij één op de vijf fietsongelukken waar jongeren bij betrokken zijn4.

Problematisch gamen vertoont grote sociale en fysieke gelijkenissen met andere verslavingen, waaronder gok- en genotmiddelenverslavingen5.

Ook het moment of tijdstip van mediagebruik kan ongezond zijn. Zo heeft het gebruik van smartphone of tablet vlak voor het slapen gaan negatieve gevolgen voor de nachtrust. De lichtsterkte (lux) stelt de aanmaak van melatonine uit, waardoor je moeilijk in slaap valt. Ook een opwindende game vlak voor het slapen is niet bevorderlijk voor een goede nachtrust. De hersenen blijven nog lang na het spelen actief6. Slaap is van cruciaal belang voor het functioneren van de hersenen. Korte periodes van slaaptekort hebben al langdurige gevolgen op de werking van het geheugen. Ook het vermogen om te leren kan worden verstoord door te weinig slaap7.

Uit de Jongerenenquête 2015 blijkt dat 22% van de jongeren (12 tot en met 18 jaar) in Midden-Delfland zich ’s morgens niet uitgerust voelt bij het naar school gaan. In Haaglanden is dit 24%. Van de jongeren die zich ’s morgens niet (altijd) uitgerust voelen, zegt 52% dat dit komt door te laat naar bed gaan en 44% doordat ze niet kunnen slapen of lang wakker liggen. Andere genoemde redenen zijn in bed nog tv kijken of de smartphone/tablet gebruiken (34%) en ’s avonds of ’s nacht berichtjes op hun telefoon krijgen (10%).

Cyberpesten

Cyberpesten is pesten via media zoals internet of een mobiele telefoon. Cyberpesten is vaak extremer dan gewoon pesten, omdat de pester de emoties van het slachtoffer niet ziet en daardoor eerder dingen doet die hij anders nooit zou zeggen, schrijven of doen. De slachtoffers weten vaak niet door wie ze gepest worden en voelen zich daardoor machteloos. Het slachtoffer kan zich ook erg onveilig gaan voelen. Het pesten dringt namelijk door in zijn persoonlijke leefwereld, zijn eigen huis. Dit drijft het slachtoffer vaak tot wanhoop8.

- In 2015 was 3% van de jongeren (van 12 tot en met 18 jaar) van Midden-Delfland online gepest (cyberpesten). In Haaglanden is dit ook 3%9.
- Ruim acht op de tien jongeren van 12 tot en met 18 jaar in Midden-Delfland (82%) zijn (bijna) dagelijks actief op sociale media. Dit is hetzelfde percentage als bijvoorbeeld in Westland. Voor Zuid-Holland West is dit 79%, voor Haaglanden 77%. Vooral meisjes zijn (bijna) dagelijks actief op sociale media (91% versus 73% van de jongens). 5% van de jongeren in Midden-Delfland heeft risico op problematisch gebruik van sociale media10.
- Dagelijks gamen gebeurt vooral door jongens: 21% tegenover 8% bij de meisjes. In de gehele regio Haaglanden wordt gezien dat het percentage jongens dat (bijna) dagelijks gamet significant hoger is dan het percentage meisjes.

Sexting

Sexting is het uitvoeren van seksuele communicatie online. Dit kunnen berichten zijn, maar ook beelden. Meestal wordt de term gebruikt voor het maken of verspreiden van seksueel getinte beelden. Het maken en verspreiden van seksueel getinte beelden wordt gezien als risicovol gedrag met negatieve gevolgen. Beeldmateriaal kan bijvoorbeeld gebruikt worden om te pesten of te chanteren11. Sexting is strafbaar als het minderjarigen betreft en het kan dus ook juridische gevolgen hebben.

- Van de jongeren van 12-18 jaar in Midden-Delfland heeft 9% wel eens aan sexting gedaan. Dit cijfer is vergelijkbaar met dat van de regio’s Haaglanden en Zuid-Holland West, waar 8% van de jongeren wel eens aan sexting heeft gedaan.
- Van de jongeren heeft 4% wel eens een naaktfoto of seksfilmpje van iemand anders die ze persoonlijk kennen verstuurd of doorgestuurd. En 4% heeft wel eens een naaktfoto of seksfilmpje van zichzelf aan iemand anders gestuurd.
- Van de jongeren geeft 2% aan wel eens een nare ervaring te hebben gehad met het versturen van een naaktfoto of seksfilmpje. Daarnaast heeft 3% wel eens zijn of haar borsten, billen of geslachtsdelen voor de webcam laten zien12.

Integrale aanpak

Preventieve maatregelen voor de jeugd rond mediagebruik vormen de ingang voor het behalen van grote gezondheidswinst in de toekomst. In het Hoofdlijnenakkoord 2018-2022 'Duurzaam vooruit!' geeft de gemeente Midden-Delfland aan dat zij het van belang vindt dat jeugdproblematiek vroegtijdig gesignaleerd wordt. Van schooluitval, gebruik en misbruik van alcohol tot zorgvragen. De gemeente geeft aan ook hier te focussen op preventie, samen met organisaties en verenigingen die betrokken zijn bij de jeugd. Dit is een uitstekend uitgangspunt om de problematiek omtrent sexting aan te pakken. Om te beginnen kan dit door jongeren bewust te maken van de risico’s van sociale media en gamen.

Naast het aanspreken van de jeugd zelf speelt ook de omgeving een belangrijke rol. Ouders kunnen een rol vervullen in het voorkomen van problematisch sociale media gebruik en gamen door het stellen van regels over de inhoud van het internetgebruik, het laten zien van gezond voorbeeldgedrag en het effectief reageren op excessief gebruik van de jongeren. Strenge regels ten aanzien van de inhoud van het internetgebruik en sterk negatief reageren op het excessieve internetgebruik van het kind lijken echter minder effectief te zijn13.

Scholen spelen ook een belangrijke rol bij het aanleren van mediawijsheid. Door op school structureel aandacht te besteden aan bewust, veilig en positief gebruik van digitale media, worden jongeren mediawijs en leren ze hun eigen en andermans grenzen te respecteren. Veilig Verkeer Nederland heeft het lespakket 'Op de fiets? Even niets…'14 ontwikkeld, zodat kinderen leren over de risico’s van smartphonegebruik tijdens het fietsen. Met deze les zet Veilig Verkeer Nederland extra munitie in om het gebruik van smartphones in het verkeer te voorkomen bij jonge weggebruikers.

Ook gemeenten hebben de verantwoordelijkheid om de veiligheid en gezondheid van burgers zoveel mogelijk te waarborgen. Dit kan door het ontwikkelen van beleid op (bewustwording van) risico’s, voorlichting én handhaving bijvoorbeeld ten aanzien van verkeerssituaties.

Gerelateerde beleidsterreinen

  • (Jeugd)zorg
  • Onderwijs
  • Omgevingswet
  • Openbare orde en veiligheid

Advies verdere inzet

Om de effecten van de inspanningen te vergroten, is het nodig de integrale preventieve aanpak, zoals hierboven aangegeven en bijvoorbeeld genoemd in het Hoofdlijnen Akkoord, te continueren en te intensiveren. Dit betekent zo nodig ook samenwerken met regelgeving en handhaving en met partijen waar de (risico) doelgroepen te vinden zijn. Een effectieve aanpak vraagt een lange adem. Lokale partners zoals GGD Haaglanden en Jeugdgezondheidszorg Zuid-Holland West kunnen een grote rol spelen in de ondersteuning bij (de inzet op) dit thema.

De Gezonde School-aanpak15 helpt bij het structureel en integraal aanpakken van deze thema´s op school, zowel op het primair onderwijs (PO) als op het voortgezet onderwijs (VO) en MBO. De Gezonde School-aanpak is een landelijk programma dat veel ondersteuning kan bieden op het gebied van mediawijsheid. Scholen kunnen door de GGD begeleid en ondersteund worden bij het formuleren van beleid voor mediawijsheid. Bijvoorbeeld door mediawijsheid op te nemen in het lesprogramma, voorlichting te geven, het gesprek aan te gaan en (sociale) media op te nemen in het schoolveiligheidsplan16.

Ook de landelijke website Mediawijsheid biedt ondersteuning met dossiers voor onder andere ouders, scholen en professionals die samen werken met het onderwijs17.

Referenties

  1. Loket Gezond Leven- Sociale media en Gezonde school
  2. www.beeldengeluid.nl/kennis/kennisthemas/mediawijsheid-bij-beeld-en-geluid
  3. Door Mediawijzer.net, het landelijk expertisecentrum van het ministerie van OCW dat tot doel heeft om de mediawijsheid van kinderen en jongeren van 0 tot 18 jaar te bevorderen.
  4. vvn.nl/nieuws/2017/smartphone-oorzaak-van-1-op-de-5-fietsongevallen-met-jongeren
  5. Gezondheidsmonitor GGD Haaglanden 2018
  6. Loket Gezond Leven - Sociale media en Gezonde school
  7. Dewald JF, Meijer AM, Oort FJ, Kerkhof GA, Bögels SM. The influence of sleep quality, sleep duration and sleepiness on school performance in children and adolescents: A metaanalytic review. Sleep Medicine Reviews 2010; 14: 179–189
  8. Jongerenenquête Gezondheid en Leefstijl jongeren Midden-Delfland 2016, GGD Haaglanden
  9. Jongerenenquête Gezondheid en Leefstijl jongeren Midden-Delfland 2016, GGD Haaglanden
  10. Gezondheidsmonitor 2018, GGD Haaglanden
  11. Nederlands Jeugdinstituut (NJi) - www.nji.nl/109702-Gevolgen
  12. Jongerenenquête Gezondheid en Leefstijl jongeren Midden-Delfland 2016, GGD Haaglanden
  13. Jongerenenquête Gezondheid en Leefstijl jongeren Midden-Delfland 2016, GGD Haaglanden
  14. vvn.nl/opdefiets
  15. www.gezondeschool.nl
  16. www.gezondeschool.nl
  17. www.mediawijsheid.nl
Deel dit artikel
Print dit artikel
Download meerdere kernboodschappen en publicaties