Gezondheidsmonitor
2 Participatie.svg

Deze tekst beschrijft het voorkomen van beperkte gezondheidsvaardigheden in de Nederlandse bevolking, en laaggeletterdheid in Nederland en Haaglanden. Ook wordt ingegaan op de relatie tussen gezondheidsvaardigheden en laaggeletterdheid enerzijds en gezondheid anderzijds.

Alle leeftijden

Een derde tot de helft van de Nederlanders heeft weinig gezondheidsvaardigheden

Uit twee studies blijkt dat 29-54% van de Nederlanders weinig gezondheidsvaardigheden heeft. Een Europese studie schat dat 29% van de Nederlanders van 16 jaar en ouder moeite heeft met het omgaan met gezondheidsinformatie. Vooral chronisch zieken, mensen met een lage opleiding, met financiële problemen en mensen boven de 75 jaar hebben relatief weinig gezondheidsvaardigheden.7 Een tweede onderzoek schat het percentage Nederlanders van 25-65 jaar dat (zeer) weinig gezondheidsvaardigheden heeft op 54%.8

Voor de schatting van de eerste studie werd gebruik gemaakt van een vragenlijst, bij de tweede studie gebeurde dit op basis van taken die mensen moesten verrichten. De verschillen in methode tussen beide studies om de gezondheidsvaardigheden te schatten, verklaren waarschijnlijk het grote verschil tussen beide schattingen.

Onder laagopgeleiden heeft het merendeel slechte gezondheidsvaardigheden, onder hoogopgeleiden een derde

Er bestaat een duidelijke samenhang tussen opleidingsniveau en het beschikken over goede gezondheidsvaardigheden. Vrijwel niemand zonder opleiding of met alleen lager onderwijs beschikt over goede gezondheidsvaardigheden. Echter, ook een hoge opleiding garandeert niet automatisch goede gezondheidsvaardigheden. Van de mensen met een hoge opleiding (hbo of wo-niveau) heeft nog altijd een derde slechte tot zeer slechte gezondheidsvaardigheden (figuur 1).8

Figuur 1. Percentage dat zeer slecht tot slecht scoort op gezondheidsvaardigheden naar opleiding. Nederland, 2011.
DH_2.4_Gezondheidsvaardigheden_F1.png

Ongeveer 2,5 miljoen laaggeletterden in Nederland

De algemene rekenkamer schat het aantal mensen dat moeite heeft met taal en/of rekenen in Nederland op 2,5 miljoen: 400.000 met alleen lage taalvaardigheid, 600.000 met alleen lage rekenvaardigheid en 1.500.000 met zowel lage taal als rekenvaardigheden.9 Deze cijfers gelden voor mensen van 16 jaar en ouder op peildatum 2012.

Het PIAAC, een groot internationaal onderzoek in 25 landen uit 2012, schat het aantal laaggeletterden in Nederland op 1,3 miljoen.10 De cijfers uit dit onderzoek hebben alleen betrekking op de mate van taalbeheersing onder bewoners van 16 tot 65 jaar en liggen dus lager dan de schatting van de algemene rekenkamer die ook de groep boven de 65 jaar en ook mensen met alleen slechte rekenvaardigheden omvat. Uit de resultaten van het PIAAC onderzoek blijkt dat, ondanks dat het gemiddeld aantal jaar genoten opleiding in de afgelopen jaren is gestegen, het percentage laaggeletterden is gestegen van 9,4% in 1994 naar 11,9% in 2012. Het percentage hooggeletterden blijkt echter iets te dalen.11

In de regio Haaglanden (zie tabel) ligt het percentage laaggeletterden met 16,5% hoger dan gemiddeld in Nederland (11,9%). In de grote steden (G4) is dit percentage 16,9%. Het aantal laaggeletterden in Den Haag is met 24,3% hoger dan in Amsterdam (18,0%), Rotterdam (20,7%) en Utrecht (2,9%). In de overige gemeenten in Haaglanden varieert het percentage laaggeletterden tussen 2,7% (Delft/Midden-Delfland) en 13,6% (Zoetermeer) (tabel 1).6,12

Tabel 1. Percentage laaggeletterden (16 tot en met 64 jaar) in de gemeenten van de regio Haaglanden, de G4 en Nederland, 2012.
DH_2.4_Gezondheidsvaardigheden_T1.png
  • G4

Laaggeletterdheid hangt samen met achtergrondkenmerken als leeftijd, opleidingsniveau en etnische afkomst.14 Vooral mensen van 75 jaar en ouder, mensen zonder opleiding of alleen lager onderwijs en mensen met een Turkse of Marokkaanse achtergrond zijn relatief vaak laaggeletterd en vaker beperkt gezondheidsvaardig.

Beperkte gezondheidsvaardigheden en laaggeletterdheid gaan samen met een minder goede gezondheid

Er bestaat een sterke samenhang tussen gezondheidsvaardigheden en gezondheid. Ouderen met beperkte gezondheidsvaardigheden rapporteren vaker een slechtere gezondheid en hebben een anderhalf tot twee maal groter sterfterisico dan ouderen met adequate gezondheidsvaardigheden.3 Chronische ziekten als astma en COPD, diabetes, kanker, hart- en vaatziekten en psychische problemen komen vaker dan gemiddeld voor bij groepen die over geringe gezondheidsvaardigheden beschikken.15

Van de mensen die aangeven over een zeer slechte gezondheid te beschikken, is bijna een kwart laaggeletterd terwijl dit percentage bij mensen met een goede gezondheid met 9,1% veel lager ligt.4

  1. Pelikan JM, Röthlin F, Ganahl K. Comparative report on health literacy in eight EU member states. The European Health Literacy Project 2009-2012. The HLS-EU Consortium; 2012. Beschikbaar op URL: https://www.healthliteracyeurope.net/hls-eu.
  2. Heijmans M, Waverijn G. Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement. NIVEL; 2014. Beschikbaar op URL: https://www.nivel.nl/sites/default/files/bestanden/Gezondheidsvaardigheden_chronische_zieken_belangrijk_zelfmanagement.pdf.
  3. Vida Estacio E, Whittle R, Protheroe J. The digital divide: Examining socio-demographic factors associated with health literacy, access and use of internet to seek health information. Journal of Health Psychology 2017: 1-8.
  4. Rademakers J. Gezondheidsvaardigheden; niet voor iedereen vanzelfsprekend. NIVEL; 2014. Beschikbaar op URL: https://www.nivel.nl/nl/dossier/kennissynthese-gezondheidsvaardigheden.
  5. Fransen MP, Harris VC, Essink-Bot M. Beperkte gezondheidsvaardigheden bij patiënten van allochtone herkomst. Ned Tijdschrift Geneeskunde 2013, 157: A5581.
  6. Buisman M, Houtkoop W. Laaggeletterdheid in kaart. Uitgave van ecbo en Stichting Lezen & Schrijven;   Beschikbaar op URL: http://ecbo.nl/portfolio-items/laaggeletterdheid-in-kaart/.
  7. Hoeveel mensen hebben weinig gezondheidsvaardigheden? [online] (bezocht op 1 feb 2018); beschikbaar op URL: https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/gezondheidsvaardigheden/cijfers-context/huidige-situatie.
  8. Heide van der I, Wang J, Droomers M, Spreeuwenberg P, Rademakers J, Uiters E. The Relationship Between Health, Education, and Health Literacy: Results From the Dutch Adult Literacy and Life Skills Survey. Journal of Health Communication 2013, 18: 172–184.
  9. Algemene rekenkamer. Aanpak van laaggeletterdheid. 2016. Beschikbaar op URL: https://www.rekenkamer.nl/publicaties/rapporten/2016/04/20/aanpak-van-laaggeletterdheid.
  10. Buisman M, Allen J, Fouarge D, Houtkoop W, Van der Velden R. PIAAC 2012: de belangrijkste resultaten. Ecbo; 2013. Beschikbaar op URL: http://ecbo.nl/portfolio-items/piaac-kernvaardigheden-voor-werk-en-leven/.
  11. Fouarge D, Houtkoop W, Velden van der R. Laaggeletterdheid in Nederland. Ecbo; 2011. Beschikbaar op URL: http://ecbo.nl/portfolio-items/laaggeletterdheid-in-nederland/.
  12. Bijlsma I, Brakel van den J, Velden van der R, Allen J. Estimating literacy levels at a detailed regional level: An application using Dutch data. Maastricht University, ROA; 2017. Beschikbaar op URL: https://cris.maastrichtuniversity.nl/portal/en/publications/estimating-literacy-levels-at-a-detailed-regional-level-an-application-using-dutch-data(24fae4c3-153e-4734-8ef3-69c675d89dab).html.
  13. Factsheet taal en integratie Den Haag. 2016. ; Beschikbaar op URL: https://denhaag.raadsinformatie.nl/document/5350967/1/RIS294448-bijlage_3_2_Factsheet_Taal_en_integratie.
  14. Factsheet Laaggeletterdheid en beperkte gezondheidsvaardigheden. 2016. Beschikbaar op URL: http://www.pharos.nl/nl/kenniscentrum/laaggeletterdheid-en-gezondheid/feiten-en-cijfers-laaggeletterdheid.
Deel dit artikel
Print dit artikel
Abonneer je op de RSS feed
Download meerdere kernboodschappen en publicaties

Over dit onderwerp

Van burgers wordt verwacht dat zij meer verantwoording voor hun eigen gezondheid op zich nemen en een helpende rol spelen bij ziekte van hun naasten. Hiervoor zijn kennis en vaardigheden nodig. De term gezondheidsvaardigheden verwijst naar deze vaardigheden, die van invloed zijn op gezondheid en het maken van beslissingen ten aanzien van gezondheid.

Gezondheidsvaardigheden worden gedefinieerd als: ‘vaardigheden van mensen om informatie over gezondheid te verkrijgen, te begrijpen, te beoordelen en te gebruiken bij het nemen van gezondheidsgerelateerde beslissingen.1

Er worden drie typen gezondheidsvaardigheden onderscheiden:

  • Functionele vaardigheden. Dit zijn basisvaardigheden in lezen, schrijven en rekenen gericht op informatie over gezondheid
  • Interactieve of communicatieve vaardigheden. Dit zijn cognitieve vaardigheden en sociale vaardigheden die nodig zijn om informatie te verkrijgen en te begrijpen en om nieuwe informatie toe te passen op de eigen situatie
  • Kritische vaardigheden. Dit zijn gevorderde cognitieve vaardigheden die samen met sociale vaardigheden worden toegepast om informatie kritisch te analyseren en te gebruiken om meer controle uit te oefenen over het eigen leven.2

Digitale vaardigheden spelen in toenemende mate een grote rol bij het zoeken naar informatie over gezondheid en vormen dus een belangrijk onderdeel van gezondheidsvaardigheden. Parallel aan gezondheidsvaardigheden gaat het bij digitale vaardigheden niet alleen om het in staat zijn te kunnen zoeken naar informatie op het internet, maar ook om deze informatie te begrijpen, kritisch te beoordelen en te kunnen afwegen of deze informatie toepasbaar is op de eigen situatie.3

Een ander belangrijk aspect van gezondheidsvaardigheden is het vertrouwen hebben in het zelf kunnen vervullen van een actieve rol ten aanzien van de gezondheid.4

Een extreme vorm van beperkte gezondheidsvaardigheden is laaggeletterdheid.5 Men spreekt van laaggeletterdheid bij iemand van 16 jaar of ouder die moeite heeft met lezen, schrijven of rekenen. Laaggeletterdheid heeft een negatief effect op de toegankelijkheid en kwaliteit van de zorg, gezondheidsuitkomsten en patiënten tevredenheid.6 Het onvoldoende beheersen van gezondheidsvaardigheden wordt geassocieerd met een reeks van slechte gezondheidsuitkomsten o.a. door het onvoldoende gebruik kunnen maken van gezondheidsinformatie of voorzieningen, therapie(on)trouw bij medicatie gebruik en het onvermogen tot zelfmanagement.4